جلد 17، شماره 4 - ( 4-1397 )                   جلد 17 شماره 4 صفحات 345-358 | برگشت به فهرست نسخه ها

XML English Abstract Print


Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:

Vazdani S, Sabzghabaei G, Dashti S, Cheraghi M, Alizadeh R, Hemmati A. Application of FMEA Model for Environmental, Safety and Health Risks Assessment of Gas Condensates Storage Tanks of Parsian Gas Refining Company in 2016. JRUMS. 2018; 17 (4) :345-358
URL: http://journal.rums.ac.ir/article-1-3949-fa.html
وزدانی صغری، سبزقبایی غلامرضا، دشتی سولماز، چراغی میترا، علیزاده رضا، همتی اعظم. کاربرد مدل FMEA جهت ارزیابی ریسک‌های زیست‌محیطی، ایمنی و بهداشتی مخازن ذخیره‌سازی میعانات گازی شرکت پالایش گاز پارسیان در سال 1395. مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان. 1397; 17 (4) :345-358

URL: http://journal.rums.ac.ir/article-1-3949-fa.html


دانشگاه صنعتی خاتم الانبیاء(ص) بهبهان
واژه‌های کلیدی: ارزیابی ریسک، مخازن، میعانات گازی، FMEA، AHP
متن کامل [PDF 590 kb]   (429 دریافت)     |   چکیده (HTML)  (301 مشاهده)
متن کامل:   (92 مشاهده)
مقاله پژوهشی
مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان
دوره 17، تیر 1397، 358-345
 
کاربرد مدل FMEA جهت ارزیابی ریسک­های زیست­محیطی، ایمنی و بهداشتی مخازن ذخیره­سازی میعانات گازی شرکت پالایش گاز پارسیان در سال 1395
 
صغری وزدانی[1]، غلامرضا سبزقبایی[2]، سولماز دشتی[3]، میترا چراغی[4]، رضا علیزاده[5]، اعظم همتی[6]
 
دریافت مقاله: 26/6/96   ارسال مقاله به نویسنده جهت اصلاح: 15/11/96  دریافت اصلاحیه از نویسنده: 24/2/97         پذیرش مقاله: 2/3/97
 
 

چکیده
زمینه و هدف: شناسایی دقیق خطرات صنایع نفت و گاز به عنوان بخشی از یک تحلیل ایمنی مورد تاکید سازمان­های ناظر رسمی می باشد. در فعالیت­های صنعتی، تکنیک­های ارزیابی و مدیریت ریسک از طریق استفاده از رویکرد پیشگیری و با هدف بهبود ایمنی برای کاهش حوادث به کار گرفته می­شود. این مطالعه با هدف بررسی ریسک­های زیست­محیطی، ایمنی و بهداشتی در مخازن ذخیره­سازی میعانات گازی شرکت پالایش گاز پارسیان انجام شد.
مواد و روش‌ها: این مطالعه توصیفی در سال 1395 انجام پذیرفت. شناسایی مخاطرات زیست­محیطی، ایمنی و بهداشتی حاصل از تاسیسات و فعالیت­های انسانی موجود در مخازن ذخیره­سازی میعانات گازی با استفاده از تکنیک دلفی انجام و سپس ریسک­های شناسایی شده با استفاده از روش AHP (Analytical Hierarchy Process)، تجزیه و تحلیل سلسله مراتبی (FMEA) و ﺗﺠﺰیﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞﺣﺎلات ﺷﮑﺴﺖ بررسی و آﺛﺎرآن مورد ارزیابی و اولویت­بندی قرار گرفت.
یافته‌ها: در این مطالعه 17 ریسک شناسایی شد که 12 ریسک آن مربوط به زیست­محیطی و 5 ریسک مربوط به ایمنی و بهداشتی بود. بر اساس نتایج به­دست آمده، بالاترین میزان ریسک زیست­محیطی و ایمنی- بهداشتی در مخازن به ترتیب، آتش‌سوزی بر اثر عوامل تروریستی و عمدی با عدد RPN (Priority Nnmber Risk)، 824/1 و استنشاق بخارات حین تعمیرات با عدد RPN، 384/3 بود.
نتیجه­گیری: بالاترین ریسک زیست­محیطی مربوط به آتش‌سوزی بر اثر عوامل تروریستی بود که به دلیل موقعیت حساس کشور ما در منطقه، می باشد. در بخش ایمنی و بهداشتی نیز بالاترین ریسک مربوط به استنشاق بخارات حین تعمیرات به دلیل عدم رعایت نکات ایمنی و عدم استفاده از وسایل استحفاظی فردی می­باشد.
واژه های کلیدی: ارزیابی ریسک، مخازن، میعانات گازی، FMEA، AHP
 
 
مقدمه
با پیشرفت تکنولوژی و افزایش استفاده از ماشین­آلات، خطرات و حوادث احتمالی در محیط­های صنعتی نیز به تبع آن افزایش یافته­است ]1[. در پالایشگاه­های گاز، واحد­های عملیاتی با دما و فشار بالا سر و کار دارند درنتیجه احتمال وقوع حوادث وجود دارد ]2[. صنایع گاز و پتروشیمی به عنوان یکی از بزرگ­ترین منابع تولید آلاینده­های محیط­زیست براساس نوع مواد ورودی، مراحل فرآیندی و محصول خروجی، نوع و میزان آلودگی متفاوتی دارند. مراحل مختلف اکتشاف، استخراج و فرآوری نفت و نیز صنایع پایین­دست آن و فعالیت پالایشگاه­ها و بهره‌برداری از پتروشیمی در کشور هرکدام اثرات متعدد و متفاوتی بر محیط­زیست می­گذارند که خاک، هوا، آب (مشتمل بر آب­های سطحی و زیرزمینی)، موجودات، گیاهان، درختان و حتی انسان­ها تحت تاثیر این اثرات قرار می­گیرند ]3[. همچنین نگرانی­های دیگر زیست­محیطی مانند گرم شدن کره­زمین، تخریب لایه ازن، آلودگی آب و انقراض گونه­ها را نیز در پی دارد ]4[. با توجه به این که مخازن ذخیره­سازی نفت، گاز و پتروشیمی از زیر ساخت­های مهم و اساسی به شمار می­رود و همچنین به دلیل مخاطرات فراوان و فراگیر آن بر محیط­زیست، این صنعت همواره مورد توجه متخصصان و کارشناسان ایمنی و محیط­زیست بوده است ]5[. مخازن ذخیره­سازی نفت یکی از مهم­ترین تأسیسات صنعتی است که همواره در معرض ریسک انتشار مواد سمی، آتش‌سوزی و انفجار است، که در این میان آتش‌سوزی رایج­ترین و انفجار به جهت میزان مرگ و میر، مهم­ترین ریسک در مخازن ذخیره­سازی می‌باشد ]6[. همچنین به دلیل وجود آلاینده­های هیدروکربنی نیمه­فرار و ترکیبات آلی فرار در محیط پالایشگاه این آلاینده­ها در محیط غیراشباع خاک فعالیتی گسترده دارند و می­توانند خاک اطراف مخازن را آلوده کنند ]7[. ارزیابی ریسک، یک رویکرد سیستماتیک و سازمان یافته به منظور شناسایی خطرات و رتبه­بندی آن‌ها برای تصمیم­گیری، جلوگیری و کاهش خطر و رساندن آن به یک اندازه قابل قبول است ]8[، لذا ضرورت انجام ارزیابی ریسک در واحد مخازن ذخیره­سازی میعانات گازی به دلیل عدم انجام آن در شرکت پالایش گاز پارسیان وجود دارد. هدف عمده از تجزیه و تحلیل و ارزیابی ریسک، تعیین میزان عدم قطعیت سیستم مورد مطالعه و هزینه ناشی از آن و ارائه راهکارهای کاهش خطر و کاهش هزینه می­باشد ]9[. ارزیابی ریسک را می­توان به دو روش کیفی وکمی انجام داد. ارزیابی کمی بر عوامل خطر و اتخاذ اقدامات پیشگیرانه متمرکز است و برای کنترل و از بین بردن و یا جلوگیری از خطرات انجام می­شود­ ]10[. در این راستا، یک رویکرد علمی برای تصمیم­گیری، توجیه هزینه­ها، جلوگیری و کاهش خطر و ضرورت برنامه­های کنترل سریع خطر مورد نیاز می باشد ]11[. روش ﺗﺠﺰیﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺣﺎلات ﺷﮑﺴﺖ و آﺛﺎر آن (FMEA) یﮑﯽ از روشﻫـﺎی ﻧـﻮیﻦ ارزیـﺎﺑﯽ و ﻣـﺪیﺮیﺖ ریﺴﮏ در ﺻﻨﺎیﻊ ﻧﻔـﺖ و ﭘﺘﺮوﺷـﯿﻤﯽ ﻣـﯽﺑﺎﺷـﺪ ]12[.
در دنیا مطالعات زیادی در زمینه حوادث رخ داده در مخازن ذخیره­سازی و فراورده­های جانبی آن صورت گرفته است. Changa  و همکاران به مطالعه در مورد حادثه در مخازن ذخیره­سازی تأسیسات صنعتی در 40 سال گذشته پرداختند. نتایج آن­ها نشان داد که 74 درصد از حوادث در پالایشگاه­های نفت، پایانه­های نفتی و ذخیره­سازی آنها رخ داده است ]13[. Weng و همکاران اثر زمین‌لرزه بر مخازن ذخیره­سازی گاز مایع را بررسی کردند که نتایج آنها نشان داد استفاده از لایه عایق در جداره داخلی و خارجی طراحی مخازن باعث می شود که پتانسیل آسیب­پذیری آنها حین زلزله کاهش یابد ]14[. در ایران نیز یزدی و همکارش، مدیریت ریسک محیط­زیستی آتش‌سوزی در مخازن ذخیره­سازی نفت را با­ روش (Event Tree Analysis) ETA  برای شناسایی ریسک­های محیط زیستی و روش E-FMEA را به منظور ارزیابی ریسک­ها مورد بررسی قرار دادند ]15[. نوری و همکاران، ایستگاه­های گاز را به منظور ارزیابی ریسک وقوع آتش‌سوزی مورد بررسی قرار دادند و در نهایت با تلفیقی از روش ویلیام فاین و FMEA شدت آتش‌سوزی را در ایستگاه­ها تعیین کردند ]1[. هدف از این تحقیق، شناسایی و ارزیابی ریسک­های زیست‌محیطی، ایمنی و بهداشتی مخازن ذخیره­سازی میعانات گازی شرکت پالایش گاز پارسیان با استفاده از تلفیق روش AHP و FMEA و ارائه راهکارهای کنترلی جهت کاهش وقوع و اثرات این ریسک‌ها می‌باشد.
مواد و روش‌ها
معرفی منطقه مورد مطالعه: پالایشگاه گاز پارسیان در تاریخ 25/06/ 1382 تاسیس شد و با ظرفیت تولید 82 میلیون متر مکعب در روز گاز طبیعی، سومین پالایشگاه گاز کشور است و تأمین 17 درصد از گاز مصرفی و 5/10 درصد از سبد انرژی کشور را بر عهده دارد. این پالایشگاه در موقعیت طول 58 و 52 شرقی و عرض 28 و 27 شمالی در 30 کیلومتری شمال غربی شهرستان لامرد و 12 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان مهر در دشت میان آخرین رشته کوه­های فلات ایران (زاگرس جنوبی) جنب بزرگراه مُهر- لامرد قرار گرفته ( شکل 1) و تاکنون دو فاز آن به بهره‌برداری رسیده است. طراحی این پالایشگاه به منظور تصفیه گاز شیرین، تفکیک میعانات گازی به محصولات با ارزش‌تر شامل اتان، پروپان، بوتان و بنزین طبیعی می‌باشد ]16[.
 
Description: C:UsersORANOOS PCDesktoppalayshgahhh.PNG
شکل 1- موقعیت جغرافیایی پالایشگاه گاز پارسیان
مطالعه مورد نظر از نوع کاربردی و به شیوه توصیفی – تحلیلی می­باشد که در شرکت پالایش گاز پارسیان در سال 1395 انجام گرفته­است. برای شناسایی مخاطرات موجود در واحد مخازن ذخیره‌سازی میعانات گازی از مقالات و پژوهش­های مشابه با موضوع مورد نظر و بازدید میدانی از واحد­ها و مصاحبه با کارشناسان واحد HSE (Health Safety Environment)، ایمنی سلامت محیط­زیست) و محیط­زیست و متخصصینی که با فرآیند، آشنایی داشتند، کمک گرفته شد. بعد از شناسایی مخاطرات موجود از تکنیک دلفی برای کسب دانش گروهی استفاده شد. دلفی روشی سیستماتیک و انعطاف پذیر در جمع­آوری داده­های تحقیق از گروهی از متخصصین خبره برای پیش­بینی و تعیین اولویت ها بوده که در سطح وسیع و  مختلف به­کار می­رود ]17[. طبق این روش برای پیش­بینی و تصمیم­گیری، نیاز به قضاوت و نظرات گروه متخصص و با تجربه می­باشد. همچنین از دیگر شرایط آن توافق گروهی برای دستیابی به نتایج، در دسترس بودن متخصصین باتجربه، لزوم گمنامی در جمع‌آوری داده­ها، عدم محدودیت زمانی و عدم روش هزینه­بر است ]19-18[. پس از آن ریسک­های شناسایی شده در پرسشنامه FMEA قرار گرفت. تکنیک FMEA یکی از روش­های تجزیه و تحلیل نظام­مند و نیمه کمی است که در دسته فنون قیاسی قرار می­گیرد. سپس پرسشنامه تنظیم شده توسط کارشناسان بخشHSE و محیط‌ زیست، مهندسی و عملیات و واحد بهره­برداری ارزش­گذاری شد. ارزش­گذاری ریسک­ها بر اساس جداول رتبه­بندی شدت اثر، میزان ­آلودگی و احتمال وقوع برای ریسک­های زیست­محیطی، احتمال کشف و احتمال وقوع برای ریسک­های ایمنی و بهداشتی صورت گرفت. احتمال وقوع برای ریسک­های مورد مطالعه از طریق روش سلسله مراتبی AHP تعیین گردید، در این مرحله برای برآورد احتمال وقوع از انجام مقایسات زوجی استفاده شد. در روش مقایسه زوجی اهمیت نسبی معیارها (احتمال وقوع ریسک) در یک مقایسه پیوسته به 9 بخش تقسیم می­شود (طیف ساعتی) ]20- 21[. در ادامه عدد اولویت ریسک از حاصل­ضرب سه فاکتور درجه شدت اثر، احتمال وقوع و گستره­آلودگی برای ریسک­های زیست­محیطی و حاصل ضرب سه فاکتور شدت اثر، احتمال وقوع و احتمال کشف برای ریسک­های ایمنی بهداشتی محاسبه، سپس نتایج حاصله با استفاده از نرم‌افزار Excel مورد ارزیابی قرار گرفت ]22[.
گستره آلودگی× احتمال وقوع× شدت اثر= عدد اولویت ریسک­های زیست­محیطی
احتمال کشف× احتمال وقوع× شدت اثر= عدد اولویت ریسک­های ایمنی- بهداشتی
برای محاسبه شدت وقوع جنبه­های ریسک در روش EFMEA بررسی تأثیرات زیست­محیطی/ مصرف منابع طبیعی و انرژی در نظر گرفته شد که هرچه تاثیر بر مسائل زیست محیطی کمتر باشد  امتیاز 1 و هرچه شدت تاثیر بیشتر باشد امتیاز 5 را بخود اختصاص می­دهد]23[.
مقادیر مربوط به گستره­آلودگی جنبه­های ریسک در روش EFMEA به این صورت لحاظ گردید که هر چه آلودگی غیرقابل توجه یا کمتر باشد امتیاز 1 و هرچه آلودگی بیشتر باشد و محدوده وسیع­تری را دربرگیرد امتیاز 5 را به خود اختصاص می­دهد. مقادیر مربوط به احتمال کشف برای ریسک‌های ایمنی و بهداشتی به اینصورت در نظر گرفته شد که احتمال خیلی ناچیزی وجود دارد که خطر ردیابی و ارزیابی شود امتیاز 5 و بالعکس ]24[.
تجزیه و تحلیل و اولویت­بندی ریسک­ها:
به دلیل این­که در روش FMEA هیچRisk) RPN (Priority Nnmber  مبنایی وجود نداشت که بتوان داده­ها را بر اساس آن مقایسه و سطوح ریسک­ها را تعیین کرد، لذا در این تحقیق به منظور تعیین سطوح ریسک و تجزیه و تحلیل داده­ها از روش آماری استفاده شد. بدین منظور یک شاخص یا حد اطمینان ریسک تعیین و سپس بر اساس آن سطوح ریسک­ها مشخص گردید. بنابراین میانگین RPN­ها و انحراف معیار به صورت ذیل محاسبه شد.
فرمول محاسبه میانگینRPN ها:
رابطه (1):
=
X= میانگین حسابی، N= تعداد داده­ها، Xi= داده­ها(RPN)
و سپس انحراف معیار داده­ها محاسبه شد:
رابطه (2):
 
X= میانگین داده­ها، N= تعداد داده­ها، Xi= داده‌ها (RPN)
در نهایت با استفاده از انحراف معیار، پخش­شدگی مقادیر RPN حول مقدار میانگین µ محاسبه شد و حد پایین و بالای ریسک ها به دست آمد. درنتیجه با مقایسه RPN‌های به­دست آمده و تعیین سطوح ریسک، ریسک‌های شناسایی شده اولویت­بندی گردیدند ]25[.
نتایج
پرسشنامه­های طرح شده بین کارشناسان خبره توزیع و مهم­ترین ریسک­ها به صورت زیر شناسایی شد (جدول 1). سپس با توجه به آنالیز انجام گرفته توسط نرم­افزار Expert Choice  وزن نسبی هر یک از ریسک­ها بر حسب احتمال وقوع محاسبه گردید و همچنین شدت اثر، گستره­آلودگی و احتمال کشف نیز بر اساس جداول روش FMEA به دست آمدکه نتایج حاصل از آن از نمودار 1 تا 5 نشان داده شده است.
 
 
جدول 1- ریسک‌های مهم واحد مخازن ذخیره­سازی میعانات گازی
ریسک‌های موجود در مخازن ذخیره سازی میعانات گازی
سرریز شدن مایعات بر اثر زلزله تماس با مواد درون مخازن
نشتی از خطوط لوله ریخت و پاش مایعات روغنی به محوطه اطراف
سرریز شدن مایعات بر اثر خطای انسانی افزایش بیش از حد دمای فراورده
نشتی از اتصالات مخازن سوراخ شدگی کف مخزن و نشت مواد
آتش­سوزی بر اثر رعد و برق استفاده از آب حاصل از منابع اطراف
انفجار و آتش سوزی بر اثر حملات تروریستی تماس با مواد درون مخازن
بروز خوردگی در مخزن بالا و پایین رفتن از پله­های مخازن
استنشاق بخارات درون مخازن لغزنده بودن محل کار
انتشار گاز سمی در محیط اطراف مخازن  
 
 
 
تنها با کاهش علل هر خطر است که می­توان به کاهش عدد احتمال وقوع هر خطر امیدوار بود. احتمال وقوع ریسک­های زیست­محیطی مخازن ذخیره­سازی میعانات گازی وزن­دهی گردیدند. در بین ریسک­های مورد مطالعه ریسک ریخت و پاش مواد روغنی با وزن 0219/0 بیشترین وزن و ریسک­های نشتی از اتصالات، بروز خوردگی و انتشار گاز سمی در محیط هر سه کمترین وزن را با عدد 042/0 به خود اختصاص دادند.
احتمال وقوع ریسک های ایمنی و بهداشتی با استفاده از فرایند تحلیل سلسله مراتبی بدست آمد در بین ریسک‌های مورد مطالعه فعالیت در شب با وزن 576/0 و بالا و پایین رفتن از پله ها با وزن 558/0 بیشترین وزن و لغزنده بودن محل کار با وزن 116/0 کم­ترین وزن را در بین ریسک­ها به خود اختصاص دادند. نمودار 1 شدت اثر ریسک­های زیست­محیطی، ایمنی و بهداشتی مخازن ذخیره­سازی را نشان می­دهد.
 
 

نمودار 1- شدت اثر ریسک­های زیست­محیطی، ایمنی و بهداشتی مخازن ذخیره­سازی میعانات گازی به روش FMEA
 
 
احتمال کشف ریسک­های ایمنی و بهداشتی مخازن ذخیره‌سازی نشان داد که استنشاق بخارات درون مخازن بیشترین احتمال کشف و تماس با مواد درون مخزن کمترین احتمال کشف را در بین ریسک­های مورد مطالعه داشته­اند. نمودار 2 گستره­آلودگی ریسک‌های زیست­محیطی مخازن ذخیره­سازی را نشان می‌دهد.
 

نمودار 2- گستره­آلودگی ریسک­های زیست­محیطی مخازن ذخیره­سازی میعانات گازی به روش FMEA
 
به دنبال شناسایی ریسک­ها با استفاده از پرسشنامه­ دلفی و تعیین احتمال وقوع هر ریسک با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی و و نرم­افزار
 Expert Choice  همچنین شدت اثر، گستره­آلودگی و احتمال کشف ریسک­ها با استفاده از جداول روش تجزیه و تحلیل عوامل شکست، مقدار عددی ریسک بر اساس فرمول داده شده در بخش روش تحقیق، محاسبه شد و نهایتاً ریسک­های واحد مخازن ذخیره‌سازی میعانات گازی بر اساس عدد ریسک در جداول 2 و 3 اولویت­بندی گردید. از بین ریسک­های زیست­محیطی و ایمنی- بهداشتی به ترتیب تعداد 3 ریسک، 9 ریسک و 4 ریسک جزء ریسک­های بالا (High)، متوسط (Medium)، قرار گرفتند و تنها یک ریسک از مخازن (نشتی از اتصالات) در رده پایین (Low) و قابل قبول ریسک قرار گرفت.
 
 
جدول 2- کاربرگ ریسک­های زیست­محیطی مخازن ذخیره­سازی میعانات گازی به روش FME
 
عامل ریسک ریسک پیامد ریسک احتمال وقوع شدت اثر گستره آلودگی عدد ریسک سطح
عملیات خرابکارانه و اقدامات عمدی انفجار و آتش­سوزی بر اثر حملات تروریستی آلودگی هوا، اتلاف منابع، زیان اقتصادی 114/0 4 4 824 /0 H
عامل طبیعی آتش­سوزی بر اثر رعد و برق آلودگی هوا، اتلاف منابع، زیان اقتصادی 102/0 4 4 632/1 H
 
عامل طبیعی سرریز شدن مایعات بر اثر زلزله آلودگی هوا، اتلاف منابع، زیان اقتصادی 072/0 4 4 152/1 M
 
تعمیرات و شست وشوی مخازن نشت و ریخت و پاش مایعات روغنی به محوطه اطراف آلودگی خاک 219/0 3 2 314/1 M
عدم دقت و خطای دید در هنگام اندازه­گیری سرریز شدن مایعات بر اثر خطای انسانی آلودگی خاک،، اتلاف منابع، زیان اقتصادی 101/0 3 2 606/0 M
نشتی از از لوله­های متصل به مخزن یا سقف متحرک انتشار گاز سمی در محیط اطراف مخازن آلودگی هوا 075/0 3 2 45/0 M
تشعشعات نور خورشید، شرایط جوی افزایش دمای بیش از حد فراورده آلودگی خاک، آلودگی هوا، زیان اقتصادی 058/0 3 2 348/0 M
ماهیت عمل در تعمیرات و شست و شوی مخازن ماهیت عمل در تعمیرات و شست و شوی مخازن کاهش منابع آب 086/0 2 2 344/0 M
 
لایه­روبی به روش سنتی و فرسودگی سوراخ شدگی کف مخزن و نشت مواد ایجاد جریان الکترسیته و بروز آتش­سوزی 046/0 3 2 276/0 M
M
 
آب همراه فراورده به علت نفوذ از سقف شناور بروز خوردگی تولید لجن درمخزن، آلودگی خاک، زیان اقتصادی 042/0 3 2 252/0 M
عدم دقت و عدم بازدیدهای روئین از تاسیسات نشتی از خطوط لوله آلودگی هوا، اتلاف منابع، زیان اقتصادی 044/0 2 2 176/0 M
آب­بند نبودن اتصالات نشتی از اتصالات مخازن آلودگی هوا، اتلاف منابع، زیان اقتصادی 042/0 1 1 042/0 L
 
H بالا                 M: متوسط                      L: پایین
جدول 3- کاربرگ ریسک های ایمنی و بهداشتی مخازن ذخیره سازی میعانات گازی به روش FMEA
 
عامل ریسک ریسک پیامد ریسک احتمال وقوع شدت اثر گستره آلودگی عدد ریسک سطح
عدم رعایت نکات ایمنی، عدم استفاده از ماسک مناسب استنشاق بخارات درون مخازن ایجاد بیماری­های تنفسی 376/0 3 3 384/3 H
عدم رعایت نکات ایمنی، عدم استفاده از وسایل استحفاظی مناسب تماس با مواد درون مخازن ایجاد بیماری­های پوستی 320/0 3 2 92/1 M
 
قرار گرفتن در محل غیر ایمن حین شست و شو لغزنده بودن محل کار آسیب­دیدگی افراد و شکستن اعضای بدن 116/0 3 2 696/0 M
 
عدم وجود نور کافی و مناسب فعالیت در شب آسیب دیدگی اعضای بدن 096/0 3 2 576/0 M
نامتعارف بودن محل کار و عدم رعایت نکات ایمنی بالا و پایین رفتن از پله­های مخازن سقوط ­­افراد، آسیب­دیدگی اعضای بدن 093/0 2 2 558/0 M
 
H بالا                 M: متوسط                      L: پایین
 
 
بحث
با توجه به نتایج ارزیابی، تعیین عدد ریسک و سطوح آن، در مخازن ذخیره­سازی 17 ریسک شناسایی شد که 12 ریسک از آن را ریسک­های زیست­محیطی و 5 ریسک جزء ریسک­های ایمنی و بهداشتی قرار گرفتند. در واحد مخازن ذخیره­سازی آتش‌سوزی در اثر حملات تروریستی و رعد و برق به عنوان مهم­ترین ریسک زیست­محیطی و استنشاق بخارات حین تعمیرات به عنوان مهم‌ترین ریسک ایمنی و بهداشتی شناسایی شدند و در سطح بالای ریسک (High)، قرار گرفتند. ریسک آتش‌سوزی عمدی و بر اثر حملات تروریستی بیشتر به دلیل موقعیت جغرافیایی و حساس کشور ما می­باشد و همچنین در صورت وقوع آن از شدت اثر و گستردگی بالایی برخوردار است. ریسک آتش‌سوزی بر اثر رعد و برق به دلیل وجود بخارات قابل اشتعال در ناحیه نشت­بند سقف و بدنه مخازن و جرقه ناشی از عدم هم­بندی مناسب مسیر جریان رعد و برق از سقف به بدنه مخازن ایجاد می­گردد.
بر اساس گزارش ناسا هر درجه سیلسیوس افزایش دمای کره­زمین منجر به افزایش حداقل 6 درصد احتمال وقوع رعد و برق خواهد شد و در بعضی منابع این رقم را تا 20% نیز پیش­بینی کرده­اند. از میان انواع مخازن، مخازنی که به صورت سقف باز و شناور طراحی می­شوند، احتمال بیشتری در آتش‌سوزی ناشی از رعد و برق دارند و با وجود نصب سیستم‌های اتصال زمین در این مخازن سالانه 15 تا 20 آتش‌سوزی در این نوع مخازن در دنیا گزارش می­شود، بنابراین باید از تجهیزات و تکنولوژی جدیدی که در دسترس می­باشد استفاده نمود ]26[.
روش­های متنوعی برای ارزیابی ریسک­های زیست‌محیطی وجود دارد. از جمله این روش­ها می­توان به FMEA، HAZAN، William fine و غیره اشاره کرد که هر یک در محیطی خاص ممکن است دارای مزایا و معایبی باشند. پس نمی­توان با اطمینان روشی را رد یا تایید کرد و اینکه روش مورد نظر تا چه حدی در صنعت کارآیی دارد، به شرایطی از جمله طراحی، ساختار، نوع فعالیت و شرایط زیست­محیطی منطقه مورد مطالعه بستگی دارد ]27[. مطالعه‌ای که توسط یزدی و همکارش در مورد مدیریت ریسک­های زیست­محیطی در مخازن ذخیره­سازی نفت در شرکت نفت یزد صورت گرفت، آتش‌سوزی بر اثر عوامل تروریستی با عدد RPN، 720 به عنوان بالاترین ریسک در مخازن شناسایی شد ]15[، که این مطالعه با مطالعه حاضر همخوانی دارد. مطالعه­ای که توسط Wang و همکاران در مخازن ذخیره­سازی با استفاده از روشFTA  به عمل آمد شایع­ترین حوادث پالایشگاه­ها را آتش‌سوزی و انفجار معرفی کردند ]14[ که با نتیجه مطاله حاضر همخوانی دارد. در مطالعه­ای که قاسمی و همکاران بر روی بیمه‌پذیری ریسک­های پالایشگاه­ها انجام شد، ریسک آتش‌سوزی با عددRPN ، 17/115 جزء ریسک­های بالا و مهم شناسایی شد و در رده ریسک­های بیمه­پذیر (لزوم تمهیدات بیمه­ای) طبقه‌بندی شد ]28[. مطالعه­ای که توسط ouache و همکاران، در ارتباط با مخزن ذخیره­سازی گاز LPG با استفاده از روش Bowitie انجام شد، سرریز شدن میعانات جزء ریسک­های مهم مخزن شناسایی شد ]29[. مطالعه­ای که توسط میرزایی و همکاران، تحت عنوان ارزیابی ریسک مخازن ذخیره­سازی گاز در صنایع فرآیندی با استفاده از روش پاپیونی انجام شد، سرریز شدن مخازن را جزء ریسک­های پر اهمیت به شمار آوردند ]30[ که در این مطالعه جزء ریسک­های متوسط واقع شد.
مطالعه­ای که توسط Shaluf و همکارش، در مخازن ذخیره­سازی با سقف شناور، انجام گرفت آتش‌سوزی را به عنوان مهم­ترین ریسک مخازن ذخیره­سازی فرآورده­های نفتی معرفی کرده است ]6[ که با مطالعه حاضر مطابقت دارد. همچنین مطالعه­ای که توسط Josi و همکارش تحت عنوان ارزیابی ریسک زیست­محیطی انبار نفت ری با استفاده از روش AHP و EFMEA انجام گرفت، بالاترین ریسک شناسایی شده آتش‌سوزی با عدد ریسک 672/8 بود ]31[ که با مطالعه حاضر مطابقت دارد. در مطالعه صورت گرفته در شرکت پالایش گاز ایلام در بخش ایمنی و بهداشتی خطرات اصلی شامل استنشاق گاز سمی و سقوط از ارتفاع بود ]32[ که با مطالعه حاضر در بخش مخاطرات ایمنی و بهداشتی مطابقت دارد.
طبق بازدید میدانی از منطقه، در صورت آتش‌سوزی در مخازن بر روی پوشش گیاهی و مناطق مسکونی (به دلیل قرار نگرفتن در حریم آن) بی­تأثیر می­باشد و پیامدهای زیان اقتصادی و آلودگی هوا را در پی دارد. بعد از شناسایی، کمی­سازی و اولویت­بندی ریسک­ها نیاز به برنامه پاسخ به ریسک می­باشد که راهکارهای مقابله با ریسک قبل از وقوع آن را بیان می‌کند. از جمله پیشنهادات اصلاحی برای کاهش وقوع و اثرات ریسک می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
تقویت کنترل­های مهندسی و تجهیزات ایمن­سازی، استفاده از علامت­های ایمنی در مکان­های با ریسک بالا، استفاده از دوربین­های مدار بسته در فعالیت­های با ریسک بالا، استفاده و تقویت سیستم­های هشدار و اطفای حریق، استفاده از سنسورهای حرارتی، دودی و شعله­ای در قسمت مخازن تا در صورت افزایش دما یا بروز حادثه پرسنل را مطلع سازد، استفاده از معیارهای پدافند غیرعامل برای تهیه مقابله با اقدامات عمدی و تروریستی بر اساس اصول استتار، اختفاء، پوشش، فریب، مقاوم­سازی و اعلام خبر ]33[، آب­بندی ثانویه برای جلوگیری از تمرکز جرقه ناشی از رعد و برق، شارژ سقف شناور توسط گاز نیتروژن برای جلوگیری از آتش‌سوزی ]34[، استفاده از سیستم­های خودکار حساس نسبت به ارتعاشات بالا در خطوط لوله تا در صورت زلزله جریان به صورت اتوماتیک قطع شود، استفاده از پوشش­های بیمه­ای نیز تا حد زیادی خسارت اقتصادی وارده را جبران می­کند، طراحی دیواره­های بتنی با مقاومت بالای 7 ریشتر برای باندوال­های مخزن که می‌تواند از ورود فرآورده در محیط در صورت شکستن مخزن جلوگیری کند ]35[، برگزاری دوره­های آموزشی زیست­محیطی لازم قبل از انجام فعالیت نیز می­تواند تا حدی ریسک­هایی مانند ریخت و پاش مواد روغنی را کاهش داد ]36[، سیستم صوتی و دیداری باید به گونه‌ای طراحی شود که توجه پرسنل تاسیسات و پرسنل بخش عملیات را به خود جلب کند ]37[، تعمیر و راه‌اندازی سیستم LSG (سطح سنج و دما سنج) و یا استفاده از سیستم­های جایگزین بدین منظور بر روی مخزن نیز می­تواند افزایش دما را اطلاع داده و از سرریز شدن مواد جلوگیری کند ]38[، نصب سیستمی در کف مخازن تا نشت احتمالی را به شبکه ایجاد شده در داخل سایت هدایت کند و از به هدر رفتن منابع و نفوذ فرآورده به زمین نیز جلوگیری شود، انجام تست­های هیدروستاتیک جهت اطمینان از انجام صحیح جوشکاری و رفع عیب، نگهداری و بازرسی­های دوره ای از تاسیسات و اتصالات، آب­بند نمودن اتصالات و رفع نشتی­ها، برنامه تعمیرات پیشگیری منظم و دقیق برای احتراز از هر نوع نشتی گاز (مانند کالیبراسیون و آزمایش سالیانه شیرهای اطمینان) ]39[، استفاده از وسایل حفاظت فردی مناسب و مطابق با استاندارد (دستکش و ماسک های مناسب) نیز می­تواند خطر مواجهه افراد با مواد سمی را کاهش دهد. در این مطالعه به دلیل افزایش در تعداد پرسشنامه و سوالات مطرح شده و پایین آمدن دقت در تکمیل آن­ها تنها از دو روش FMEA و AHP برای ارزیابی ریسک مخازن استفاده گردید که در پژوهش­های آینده پیشنهاد می‌شود از روش­های دیگر مانند  HAZOP، William fine و غیره نیز به منظور ارزیابی ریسک استفاده و با نتایج حاصل از این مطالعه مقایسه گردد.
نتیجه‌گیری
در این مطالعه سعی شده با توجه به واحد مورد مطالعه از مزایای تکنیک­های Delphi، AHP و FMEA برای شناسایی و ارزیابی ریسک­های زیست‌محیطی مخازن ذخیره­سازی میعانات گازی استفاده شود. مخاطرات یا ریسک های شناسایی شده به روش AHP، وزن‌دهی و سپس با استفاده از روش FMEA مورد ارزیابی و اولویت‌بندی قرار گرفت. نتایج به دست آمده ازمخازن ذخیره‌سازی نشان داد که ریسک آتش‌سوزی بر اثر حملات تروریستی و رعد و برق و استنشاق بخارات حین تعمیرات در رده بالای ریسک قرار گرفتند. در نهایت نیز به منظور کاهش وقوع و اثرات ریسک­ها راهکارهای اصلاحی پیشنهاد گردید.
تشکر و قدردانی
ﺍﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ با حمایت­های مالی و معنوی شرکت پالایش گاز پارسیان صورت گرفته­است. بدین وسیله تیم راهنمایی پایان­نامه نهایت سپاس و قدردانی خود را از مدیریت و عوامل محترم آن شرکت جهت همکاری در توزیع و پاسخ به پرسشنامه­ها و انجام مصاحبه­ها، اعلام می‌دارد.
 
 
 
 
References
 
 
[1] Nouri  J, Omidvari  M, Tehrani SM. Risk assessment and crisis management in gas stations, Int. J Environ Res 2010; 4: 143-52. [Farsi]
[2] Josie  A, Ghasemi  M R, Safari  H. Comparative Comparison of Process and Environmental Risk Assessment of Unit for Collecting and Compressing Gas by HAZOP and EFMEA (Gas Refinery, Coal Offshore Company of Qeshm Operational Area), Inter Con on Envi Plan and Uni of Tehran 2013; 3: 1-13. [Farsi]
[3] Mirsenjeri MM, Monavvari M, Soleimani E. Importance of assessment in the environmental safety of the oil, gas and petrochemical industries, the second meeting of inspections and safety in the oil and gas industry, Tehran, and other experts in the chemistry industry; 2011; 2: 1-18. [Farsi]
[4] Pidgeon N, Leary MO. Man-made disasters: why technology and organizations (sometimes) fail, Safety Science 2000; 12(34): 15–30.
[5] Bashiri Nasab. Assessment and Management of HSE Risks in Oil, Gas & Petrochemical Industries, Proceedings of the First National Conference on Engineering and Infrastructure Management. Tehran. 2009; 1: 1-11. [Farsi]
[6] Shaluf I, Abdullah S. Floating roof storage tank boilover.J of Preve in the Process Indus 2010; 3: 1-7.
[7] Crowl­ DA. “UNDERSTANDING EXPLOSIONS”, Depart ment of Chem i cal Engineering Michigan Technological University, 2003; 1: 1-9.
[8] Henselwood  F, Phillips G. Amatrix-based risk assessment approach for addressing linear hazards such as pipelines, J of Loss Preve in the Pros Indus 2006; 19(1): 433-41.
[9] Sohrabi Y, Sharafi  K, Avakh A, Poursadeghiyan M, nazari Z, Ebrahimi MH, yarmohammadi H, Raei M. Conducting Risk assessment by William-Fine method in one of Kermanshah tile factory in 2014, J Current Research in Nce 2016; 8 (1): 8-13. [Farsi]
[10] Young-Do J, Daniel A. Individual risk analysis of high-pressure natural gas pipelines, J Loss Preven in the Proc Indus 2008; 21: 589-95.
[11] Moradi H, Pirsaheb M. HSE Risk Assessment and Management of onshore drilling machines by William Fine, J of Oil, Gas and Energy 2012; 11: 34-42. [Farsi]
[12] Allen HH, chia-wei H, Tsai-Chi K, Wei-Cheng W. Risk evaluation of green components to hazardous substance using FMEA and FAHP, Ex Sys with Appli 2009; 36: 7142-47.
[13] James I Ch, Cheng-Chung L. A study of storage tank accidents, J Loss Prev in the Proc Indus 2006; 19: 51–9.
[14]. Wang D, Zhang P, Chen L. Fuzzy Fault tree analysis for fire and explosion of crude oil tanks, J of Loss Preven  in the Proc Indus 2013; 26(6): 1390- 98.
[15] Amanat Yazdi L, Moharamnejad N. Fire risk management in oil storage tanks (Case study: Central warehouse of Yazd National Broadcasting Company), J of Environ Scie 2013; 2: 61-72. [Farsi]
[16] http://www.nigc-parsian.ir
[17] Imani Jajarmi H. Introduction to the Delphi Method and its Application to Decision Making, Quarterly of Management and Urban Planning (Art and Architecture), 2000; 1: 35-9.
[18] Landeta J. Current validity of the Delphi method in social sciences. Tech Forecasting and Social Change 2006; 73(5): 467-82.
[19] Powell C. The Delphi technique: myths and realities, J Adv Nurs 2003; 41(4): 376-82.
[20] Saaty TL,Vargas LG. Prediction, projection and Forecasting, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, 1991; 251p.
[21] Ghodsi pour SH, Analysis Hierarchy Process (AHP), Edition 8, Amir Kabir University of Technology, 2010; 222p. [Farsi] [22] Josie A, Farrokhi P. Environmental risk management of Ahwaz Kavian Steel Co., Using the FMEA Method, J En Manag and Plan 2012; 2(1): 1-11. [Farsi]
[22] Josie A, Jafarzadeh Haghighifard N, Afzali Behbahani N. Identification and assessment of the risks of high voltage power transmission lines in residential areas using the method of analyzing the failure states and its effects (FMEA), J the En Health 2014; 7(1): 55-64. [Farsi]
 [23] Josie A, Salati P. Environmental risk assessment of  low density polyethylene unit using the method of failure mode and effect analysis. Chemical Industry & Chemical Engineering Quarterly, 2012; 18(1): 103-13. [Farsi]
[24] Liu H, Liu L, Liu N. Risk evaluation approaches in failure and effects analysis: A literature review. Expert systems with Application 2013; (40): 828-38.
[25] Josie A, Jafarzadeh Haghighifard N, Afzali Behbahani N. Identification and assessment of the risks of high voltage power transmission lines in residential areas using the method of analyzing the failure states and its effects (FMEA), J the En Health 2014; 7(1): 55-64. [Farsi] [26] Sadeghpour M, Shayegan G. Lightning and firefighting crude oil storage tanks, HSE management, National Iranian Oil Company, National Iranian Oil Company 2016; 6: 1-8. [Farsi]
[27] Josie A, Saffarian Sh. Environmental hazards analysis of Abadan gas power plant using Topsis method, J En Studies 2011; 58: 53-66. [Farsi]
[28] Ghasemi Sh, Yavari K, Mahmoud Wand R. A New Method for Inspection of Gas Refineries Risks by Using the Error Correction Method and Analysis of Its Effects, J Economic Research Seventh 2015; 7(13): 1-26. [Farsi]
[29] Ouach R, Adham AA. Reliabity Quantitative Risk Assessment in Engineering system using Fuzzy Bow-Tie, Int J Curr Eng Technol 2014; 4(2): 117-23.
[30] Mirzaei Ali Abadi M, Kalatpour A, Muhammad Fam A, Babaei Masdarghi E. Risk Assessment of Liquefied Petroleum Gas Storage Tanks in Process Industries Using Papillon Method, J of Occu Health Engineering 2016; 3(2): 1-11. [Farsi]
[31] Josie A, Karim Jozani M. Environmental Risk Assessment of Oil Depot Rial using the AHP and EFMEA Integrated Approach, First National Conference on Environment, Energy and Biolo Defense 2013; 1: 1-10. [Farsi]
[32] Rezaian S, Jozi A. Health- Safety and Environmental Risk Assessment of Refineries Using of Multi Criteria Decision Making Method,  APCBEE Procedia, 2012; 3: 235-38. [Farsi]
[33] Ministry of Oil of the Islamic Republic of Iran. Inaccessible Defense Regulations and Regulations 2006; 18 p.
[34] Zhang  R, Weng D. Assessment of the seismic effect of insulation on extra-large cryogenic liquid natural gas storage tanks, J Loss Prev in the Process Indus, 2014; 5: 9-16.
[35] Muharram Nezhad N, Josie A, Amanat Yazdi L, Soltani Zadeh MK. Environmental risk management of oil product leaks in the central warehouse of the Yazd Oil Products Distribution Company. J  Manag and Environ Planning 2011; 39(2): 61-72. [Farsi]
[36] Hosseini H, Dana T, Argmandi R, Shiryan Pour I. Environmental Risk Management Phase Activities in Oilfield Rig Formation (Case Study: Phase of Construction of Oilfield Rashadat Square Design). Hum and Environ Qua, 2012; 10(2): 33-53. [Farsi]
[37] API publ 2350, Overfill Protection for Petroleum Storage Tank, 2005.
[38] Mohammad Fam I, Kianfar A. Application of Operational and Risk Study Technique (HAZOP) in Assessing Safety, Hygiene and Environmental Risks (Case Study: Oil Warehouse of National Petroleum Exporting Company). J of Environ Scien and Techno 1999; 12(1): 39-49. [Farsi]
[39] Alizadeh A, Mehdi Gholami MH, Derfishi S. Risk assessment of chemical storage and storage tanks of a petrochemical company and its effects on adjacent residential and industrial areas, affairs of HSE, Tabriz Petro Company, National Petrochemical Company, Eighth Year, 2011; 8(29): 6-15. [Farsi]


Application of FMEA Model for Environmental, Safety and Health Risks Assessment of Gas Condensates Storage Tanks of Parsian Gas Refining Company in 2016
 
S. Vazdani[7], Gh.R. Sabzghabaei[8], S. Dashti[9], M. Cheraghi[10], R. Alizadeh[11], A. Hemmati[12]
 
Received: 17/09/2017  Sent for Revision: 04/02/2018    Received Revised Manuscript: 14/05/2018              Accepted: 23/05/2018
 
Background and Objectives: The precise identification of the hazards of the oil and gas industry as a part of a safety analysis is emphasized by formal oversight organizations. In industrial activities, risk assessment and risk management techniques are implemented through the use of a preventive approach aimed at improving safety to reduce the incidents. The purpose of this study was to assess the environmental, health and safety risks in the gas condensate storage tanks of Parsian Gas Refinery.
Materials and Methods: This descriptive study was carried out in 2016. The identification of environmental and health hazards from the facilities and human activities in the gas condensate storage tanks was done using Delphi technique and then, the declared risks were studied using the AHP (Analytical Hierarchy Process) and FMEA (Failur Mode and Effects Analysis) methods and its effects were evaluated and prioritized.
Results: In this study, 17 risks were identified, 12 of which were related to the environmental risks and 5 risks related to health and safty. According to the results, the highest number of environmental and health-safety risks in the reservoirs were respectively fire from intentional and terrorist factors with RPN (Risk Priority Number) of 1.824 and inhalation of vapors during repairs with RPN of 3.384.
Conclusion: The highest environmental risk was related to fire from terrorists due to the sensitive position of our country in the region. In the safety-health risks section, the highest risk was related to inhalation of vapors  during repairs due to non-compliance with safety precautions and the inability to use personal protective equipments such as mask.
Key words: Risk assessment, Storage tanks, Gas Condensates, FMEA, AHP
 
Funding: This study was funded by Parsian Gas Refining Company.
Conflict of interest: None declared.
Ethical approval: The Ethics Committee of Behbahan Khatam Al-Anbia University of Technology approved this study.
How to cite this article: Vazdani S, Sabzghabaei Gh.R, Dashti S, Cheraghi M, Alizadeh R, Hemmati A. Application of FMEA Model for Environmental, Safety and Health Risks Assessment of Gas Condensates Storage Tanks of Parsian Gas Refining Company in 2016. Univ Med Sci 2018; 17 (4): 345-58. [Farsi]
 
 
[1]- دانشجوی­کارشناسی گروه محیط زیست، دانشکده  محیط­زیست و منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی خاتم الانبیاء (ص) بهبهان، بهبهان، ایران 
[2]- استادیارگروه محیط زیست،  دانشکده  محیط­زیست و منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی خاتم الانبیاء(ص) بهبهان، بهبهان، ایران
تلفن: 33201478-061، فاکس: 33201478-061، پست الکترونیکی:  Sabzghabaei@bkatu.ac.ir 
[3]- استادیار گروه محیط زیست، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
[4]- دانشجوی دکتری محیط­زیست، گروه محیط زیست، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
[5]- استادیار گروه محیط زیست،  دانشکده محیط­زیست و منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی خاتم الانبیاء(ص) بهبهان، بهبهان، ایران
[6]- کارشناس محیط زیست، پالایشگاه گاز پارسیان، مهر، ایران
 
[7]- MSc Student, Dept. of Environment, Faculty of Environment and Natural Resources, Behbahan Khatam Al-Anbia University of Technology, Behbahan, Iran
[8]- Assistant Prof., Dept. of Environment, Faculty of Environment and Natural Resources, Behbahan Khatam Alanbia University of Technology, Behbahan, Iran, ORCID: 0000-0001-5834-1324
(Corresponding Author) Tel: (061) 33201478, Fax: (061) 33201478, E- mail: Sabzghabaei@bkatu.ac.ir
[9]- Assistant Prof., Dept. of Environment, Islamic Azad University, Ahvaz Branch, Ahvaz, Iran, ORCID: 0000-0001-6002-7174
[10]- PhD Student of Environment, Dept. of Environment, Tarbiat Modarres University, Tehran, Iran
[11]- Assistant Prof., Dept. of Environment, Faculty of Environment and Natural Resources, Behbahan Khatam Alanbia University of Technology, Behbahan, Iran
[12]- Environmental Expert, Parsian Gas Refinery, Iran
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: بهداشت
دریافت: ۱۳۹۶/۶/۲۱ | پذیرش: ۱۳۹۷/۳/۲

ارسال نظر درباره این مقاله : نام کاربری یا پست الکترونیک شما:
CAPTCHA code

ارسال پیام به نویسنده مسئول


کلیه حقوق این وب سایت متعلق به مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2018 All Rights Reserved | Journal of Rafsanjan University of Medical Sciences

Designed & Developed by : Yektaweb