Journal of Rafsanjan University of Medical Sciences
مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان
JRUMS
Medical Sciences
http://journal.rums.ac.ir
69
journal69
1735-3165
2008-7268
10.66224/jrums
fa
jalali
1399
5
1
gregorian
2020
8
1
19
5
online
1
fulltext
fa
فرآیند طراحی، اجرا و ارزشیابی مداخلات آموزشی نظریهمحور
The Process of Designing, Implementation and Evaluation of Theory-based Educational Interventions
بهداشت
Environmental Health
پژوهشي
Research
<div><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:12.0pt;">نامه به سردبیر</span></span></strong><br>
<strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">Letter to the Editor</span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان</span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">دوره 19، </span></span></strong><strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">مرداد </span></span></strong><strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">1399، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:B Nazanin;">552</span></span></strong><strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">-</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:B Nazanin;">549</span></span></strong><strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;"></span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:3.0pt;"> </span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:3.0pt;"> </span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:3.0pt;"> </span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:15.0pt;">فرآیند طراحی، اجرا و ارزشیابی مداخلات آموزشی نظریه</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:15.0pt;"></span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:15.0pt;">محور</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:15.0pt;"></span></span></strong><br>
<strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:13.0pt;">The Process of Designing, Implementation and Evaluation of Theory-based Educational Interventions</span></span></span></strong><strong><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:18.0pt;"></span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:8.0pt;"> </span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:8.0pt;"> </span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:13.0pt;">مصطفی نصیرزاده</span></span></strong> <a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title=""><strong><sup><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:13.0pt;"><span dir="LTR"><strong><sup><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:13.0pt;">[1]</span></span></sup></strong></span></span></span></sup></strong></a><strong><sup><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:13.0pt;"></span></span></span></sup></strong><br>
<strong><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:14.0pt;">M. </span></span></strong><strong><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:14.0pt;">Nasirzadeh</span></span></strong><span dir="RTL"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:12.0pt;"></span></span></span><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:5.0pt;"> </span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:9.0pt;">دریافت مقاله: 25/12/98 ارسال مقاله به نویسنده جهت اصلاح: 2/2/99 دریافت اصلاحیه از نویسنده: 19/3/99 پذیرش مقاله: 20/3/99</span></span></strong><span style="font-family:B Zar;"><span style="font-size:9.0pt;"></span></span><br>
<span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:5.0pt;"></span></span></span><br>
<a><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">آموزش </span></span></a><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;"><a href="#_msocom_1" id="_anchor_1" name="_msoanchor_1" uage="JavaScript"><span dir="RTL">[j1]</span></a> </span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">بهداشت "ترکیبی از تجربیات یادگیری شده است که با هدف تسهیل اتخاذ رفتارهای بهداشتی طراحی میشود، سازمان بهداشت جهانی، آموزش بهداشت را به عنوان "کلیه تجارب شخص که بر روی نگرشها یا رفتارهای او در مورد سلامتی تأثیر می</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">گذارند و بیشتر شامل جریانات و کوششهایی است که موجب این تغییرات می</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">گردد"، تعریف مینماید </span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">]</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">1</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">[</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">. ارزش برنامههای آموزش بهداشت به اثربخشی آنها و همچنین اثربخشی آنها به کاربرد صحیح الگو و نظریهها در راستای طراحی آموزشی سیستمی برای تغییر رفتار بستگی دارد </span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">]</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;"> 3-2</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">[</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">. طراحی اساساً یک فرآیند عقلانی، منطقی و متوالی است و به مفهوم "تحلیل نیازها و هدفهای یادگیری و ایجاد نظام عرضه آموزشی برای برآوردن نیازهاست" </span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">]</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">4</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">[</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;">. بر این اساس ضروری است تا آموزشگران بهداشت با فرآیند طراحی، اجرا و ارزشیابی مداخلات نظریه محور آشنا گردند</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:12.0pt;"></span></span><br>
<span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;"> </span></span></div>
<div dir="RTL"><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:15.0pt;">مقدمه</span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">فرآیند طراحی، اجرا و ارزشیابی مداخلات نظریه محور </span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">مرحله اول: انتخاب نظریه یا الگو</span></span></strong><br>
<span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">پس از تعیین موضوع مورد نظر برای آموزش، محقق الگو یا نظریهای مناسب برای آن انتخاب می نماید. اولین قدم برای انتخاب یک الگوی مناسب کسب اطلاعات کافی و جامع در مورد موضوع منتخب میباشد. محقق با مرور متون و جمع بندی آنها، اطلاعات لازم در مورد آن رفتار کسب و تعیینکنندههای آن را شناسایی میکند و سپس تعیینکنندهها را در یک دستهبندی مناسب همانند عوامل درون فردی (آگاهی شخص و ادراکات او همانند حساسیت و شدت درک شده) و عوامل بین فردی همانند حمایت</span></span> <span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">کنندهها و تقویت</span></span> <span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">کنندهها قرار دهد و نقش سایر عوامل خارج از حیطه فرد را به درستی با کمک مرور متون شناسایی نماید. محقق با شناسایی و دستهبندی این عوامل سعی در تطبیق آنها با نظریههای تغییر رفتار و سازههای هر الگو یا نظریه میپردازد. </span></span><br>
<span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">عوامل دیگری نیز در انتخاب نظریه نقش دارند، برای مثال اگر محققی قصد تغییر رفتار سازمانی دارد، از نظریه های تغییر رفتار سازمانی بهره خواهد گرفت و یا اگر هدف، ارزشیابی برنامه است از نظریههای ارزشیابی برنامههای سلامت همچون الگوی (</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;">CDC</span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">) </span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;">Centers for Disease Control and Prevention</span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;"> استفاده خواهد نمود. بهطور کلی علاوه بر تعیین کنندههای رفتاری و غیررفتاری مرتبط با موضوع مورد نظر، عواملی همچون گروه هدف و ویژگی آنها، بستر اجرای برنامه آموزشی، قصد محقق در مورد نحوه انجام کار و شرایط محیطی نقش مهمی در انتخاب الگو یا نظریه مناسب دارند </span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;">]</span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">5</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;">[</span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">. بهعنوان مثال در برنامههای غربالگری، تعیین کنندههایی از قبیل آگاهی نامطلوب، حساسیت درک شده پایین، بی انگیزگی، خودکارآمدی ضعیف موجب عدم انجام آن می</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;"></span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">شود. لذا در این مورد الگوی مناسب، الگوی باور بهداشتی است. یا این</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;"></span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">که، منابع دو عامل مهم فرد و محیط را بر بروز چاقی در نوجوانان مؤثر دانستهاند، بر این اساس مناسبترین نظریه، نظریه شناخت اجتماعی است.</span></span><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">مرحله دوم: تدوین ابزار</span></span></strong><br>
<span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">در تدوین پرسش</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;"></span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">نامه، سؤالات بر اساس سازههای الگوی انتخابی طراحی و سپس روایی و پایایی آنها بررسی می</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;"></span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">گردد. برای مثال بعد از انتخاب الگوی اعتقاد بهداشتی برای غربال</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;"></span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">گری سرطان دهانه رحم، سؤالات شما در قالب سازههای الگو (حساسیت و شدت درک</span></span> <span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">شده، منافع و موانع درک</span></span> <span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">شده، خودکارآمدی درک</span></span> <span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">شده و راهنماها برای عمل) خواهند بود. </span></span><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">مرحله سوم: انجام پیش</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;"></span></span></span></strong><strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">آزمون و تحلیل آن</span></span></strong><br>
<span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">پیش</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;"> </span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">آزمون را تکمیل و تحلیل نمایید. تحلیل پیش</span></span> <span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">آزمون، چارچوب برنامه آموزشی، نقاط ضعف و قوت گروه هدف را مشخص میکند، بهطوری که متوجه میشوید، کدام سازهها نیاز به آموزش بیش</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;"></span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">تری دارند. نحوه پاسخگویی به سؤالات هر سازه را نیز تحلیل نمائید، با این اقدام آموزش</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;"></span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">گر میداند برای کدام آیتم در هر سازه باید وقت بیش</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;"></span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">تری را صرف نماید. این اقدام برای به</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;"></span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">کارگیری روش آموزشی نیز بسیار مؤثر خواهد بود و نحوه زمانبندی در هر جلسه را نیز تعیین خواهد نمود </span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;">]</span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">6</span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;">[</span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">. برای این کار کافی است پس از ورود دادههای پیشآزمون در نرمافزار </span></span><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:11.0pt;">SPSS</span></span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;"> فراوانی، میانگین نمره و انحراف معیار پاسخدهی به تکتک سؤالات هر سازه را محاسبه نمائید. سپس با اولویتبندی میانگین نمرهها، اولویتهای آموزشی خود را در هر سازه مشخص نمایید.</span></span><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">مرحله چهارم: طراحی برنامه آموزشی</span></span></strong><br>
<span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">این مرحله شامل تعیین اهداف کلی و اختصاصی، تعیین تعداد جلسات آموزشی و زمان مورد نیاز آن، تعیین محتوای آموزشی، روشها و فنون آموزشی، وسائل کمک آموزشی و رسانههای مورد نیاز در هر برنامه آموزشی خواهد بود. در این مرحله میتوان از الگوهای مربوط به طراحی برنامه آموزشی همانند "الگوی طراحی منظم آموزشی جیمز براون" استفاده نمود. لذا طرح درس جلسات آموزشی را به عنوان یک امر ضروری در راستای اجرای برنامه آموزش علمی تهیه نمائید. </span></span><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">مرحله پنجم: اجرا</span></span></strong><br>
<span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">در این مرحله برنامه آموزشی مطابق طرح درس تدوین شده توسط آموزشگر مجرب اجرا خواهد شد.</span></span><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">مرحله ششم: ارزشیابی</span></span></strong><br>
<span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">تدوین و اجرای برنامه پیشآزمون، همان ارزشیابی اولیه یا تشخیصی است که با تحلیل آن به شما در راستای تدوین اهداف آموزشی، مواد و وسائل آموزشی مورد نیاز، زمانبندی برنامه و سایر اقدامات لازم کمک خواهد نمود. اما دیگر ارزشیابی که بایستی انجام گردد، ارزشیابی تکوینی یا ارزشیابی حین اجرای برنامه است. حتماً آنچه را که طراحی نموده بودید با آنچه که اجرا مینمایید، مقایسه کنید و تغییرات صورت گرفته را گزارش دهید. در صورت نیاز اصلاحات لازم را یا انجام داده یا بهصورت محدودیت و یا پیشنهاد درج نمائید تا دیگران در اجرای برنامه با مطالعه آن، دچار خطای مجدد نشوند. برای مثال، شما مطابق تحلیل پیشآزمون یک جلسه بحث و پرسش و پاسخ را در مورد رفع موانع موجود برای غربالگری سرطان طراحی نمودهاید، اما در زمان اجرای برنامه متوجه میشوید که موانع بسیاری نیز توسط مخاطبین در حین بحث مطرح گردیده که زمان زیادی برای بحث و رفع آنها مورد نیاز است و شما مجبور میشوید یک جلسه آموزشی دیگر در این خصوص اجرا نمایید، حتماً در گزارش جلسات و طرح درس خود این مورد را بیان کنید. </span></span><br>
<span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">ارزشیابی نهایی بهصورت ارزشیابی اثر یا ارزشیابی پیامد بر عهده محقق میباشد. پیشنهاد میگردد علاوه بر ارزشیابی اثر که همان انجام پسآزمون می باشد به تعیین تغییرات رخ داده در رفتارهای عینی نیز بپردازید. برای مثال در برنامه غربالگری، نه تنها پس آزمون را اجرا نمائید، بلکه در صورت امکان تغییرات رخ داده در وضعیت مراجعه مشارکت کنندگان برای انجام غربالگری را نیز ارزیابی نمایید. سعی در مشاهده تأثیرات عینی برنامه آموزشی خود نیز داشته باشید و تنها به بررسیهای ذهنی (پاسخ به پرسشنامه) اکتفا ننمایید.</span></span><br>
<strong><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:15.0pt;">نتیجهگیری</span></span></strong><br>
<span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;">اثربخشی مداخلات آموزش بهداشت، بر بهکارگیری<br clear="all" >
اصول علمی، نظریه و مدلها در طراحی، اجرا و ارزشیابی برنامهها بستگی دارد. بر این اساس پیشنهاد میگردد که آموزشگران بهداشت پس از تعیین نیازها و موضوعات آموزشی بر اساس یک برنامه نیازسنجی علمی، الگویی مناسب را برای طراحی مداخله انتخاب و پس از تدوین ابزار و تحلیل پیشآزمون، برنامه آموزشی را طراحی، اجرا و ارزشیابی نمایند.</span></span><span style="font-family:B Nazanin;"><span style="font-size:13.0pt;"></span></span></div>
<div><strong><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:12.0pt;"> </span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:12.0pt;"> </span></span></strong></div>
<div><strong><span dir="RTL"><span style="font-family:B Mitra;"><span style="font-size:12.0pt;"> </span></span></span></strong><br>
<strong><span dir="RTL"><span style="font-family:B Mitra;"><span style="font-size:12.0pt;"> </span></span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:12.0pt;"> </span></span></strong><br>
<strong><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:12.0pt;">References</span></span></strong><br>
<span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;"> </span></span></div>
<div>[1] World Health Organization (WHO), Health Education. [7 June 2020].Available at: <a href="https://www.who.int/%20topics/%20health_%20education/en/">https://www.who.int/ topics/ health_ education/en/</a><br>
[2] Glanze K, Rimer Barbara K, Viswanath K. Health Behavior and Health Education: Theory,Reserch, and Practice, 5th Edition, <em>Jossey- Bass, Wiley</em>. 2015. P: 22.<br>
[3] Saffari M, Shojaeizadeh D. Principles and Foundations of Health Promotion and Education. 2 ed. Tehran: <em>Samat</em>; 2014. P: 20. [Farsi]<br>
[4] Karimi Moonaghi H, Zhianifard A. Instructional design in medical sciences. Mashhad. <em>Mashhad University of Medical Sciences Publisher</em>, 2015. P: 20. [Farsi]<br>
[5] Zareban I, Izadi Rad H, Adineh h. The models &Theories of Health Education. Tehran: <em>Moein pub</em>2018. P: 205-6. [Farsi]<br>
[6] Eldredge LK, Markham CM, Ruiter RA, Fernandez M, Kok G, Parcel GS. Planning health promotion programs: an intervention mapping approach. <em>New Jersey: John Wiley & Sons</em>; 2016.<strong><span style="font-size:14.0pt;"></span></strong></div>
<br clear="all" >
<span dir="LTR"> </span>
<div>
<hr align="left" size="1" width="33%" >
<div id="ftn1">
<div style="border:none;border-bottom:solid windowtext 1.0pt;padding:0cm 0cm 1.0pt 0cm;margin-right:0cm;margin-left:11.0cm;"> </div>
<span dir="LTR"><span style="font-family:Times,serif;"><span style="font-size:8.0pt;"><span style="font-family:Times,serif;"><span style="font-size:8.0pt;">[1]</span></span></span></span></span><span style="font-family:B Compset;">- </span><span style="font-family:B Compset;">(نویسنده مسئول) استادیار، گروه آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت، دانشکده بهداشت، مرکز تحقیقات محیط کار، دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان، رفسنجان، ایران.</span><span dir="LTR"></span><br>
<span style="font-family:B Compset;">تلفن: 34280037-034، دورنگار: 34259176-034، پست الکترونیکی: </span><a href="mailto:mnasirzadeh13@rums.ac.ir"><span dir="LTR"><span style="font-family:Times New Roman,serif;">mnasirzadeh13@rums.ac.ir</span></span></a><span style="font-family:B Compset;"></span></div>
</div>
<div>
<hr align="left" size="1" width="33%" >
<div></div>
</div>
<strong><span style="font-family:Times New Roman,serif;"><span style="font-size:18.0pt;"></span></span></strong>
<div><strong>نامه به سردبیر</strong><br>
<strong><span dir="LTR">Letter to the Editor</span></strong><br>
<strong>مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان</strong><br>
<strong>دوره 19، </strong><strong>مرداد </strong><strong>1399، </strong><strong><span dir="LTR">552</span></strong><strong>-</strong><strong><span dir="LTR">549</span></strong><br>
<strong> </strong><br>
<strong> </strong><br>
<strong> </strong><br>
<strong>فرآیند طراحی، اجرا و ارزشیابی مداخلات آموزشی نظریه</strong><strong><span dir="LTR"></span></strong><strong>محور</strong><strong><span dir="LTR"></span></strong><br>
<strong><span dir="LTR">The Process of Designing, Implementation and Evaluation of Theory-based Educational Interventions</span></strong><br>
<strong> </strong><br>
<strong> </strong><br>
<strong>مصطفی نصیرزاده</strong> <a href="#_ftn1" name="_ftnref1" title=""><strong><sup><span dir="LTR"><strong><sup>[1]</sup></strong></span></sup></strong></a><strong><sup><span dir="LTR"></span></sup></strong><br>
<strong>M. </strong><strong>Nasirzadeh</strong><span dir="RTL"></span><br>
<strong> </strong><br>
<strong>دریافت مقاله: 25/12/98 ارسال مقاله به نویسنده جهت اصلاح: 2/2/99 دریافت اصلاحیه از نویسنده: 19/3/99 پذیرش مقاله: 20/3/99</strong><br>
<span dir="LTR"></span><br>
<a>آموزش </a><a href="#_msocom_1" id="_anchor_1" name="_msoanchor_1" uage="JavaScript"><span dir="RTL">[j1]</span></a> بهداشت "ترکیبی از تجربیات یادگیری شده است که با هدف تسهیل اتخاذ رفتارهای بهداشتی طراحی میشود، سازمان بهداشت جهانی، آموزش بهداشت را به عنوان "کلیه تجارب شخص که بر روی نگرشها یا رفتارهای او در مورد سلامتی تأثیر می<span dir="LTR"></span>گذارند و بیشتر شامل جریانات و کوششهایی است که موجب این تغییرات می<span dir="LTR"></span>گردد"، تعریف مینماید <span dir="LTR">]</span>1<span dir="LTR">[</span>. ارزش برنامههای آموزش بهداشت به اثربخشی آنها و همچنین اثربخشی آنها به کاربرد صحیح الگو و نظریهها در راستای طراحی آموزشی سیستمی برای تغییر رفتار بستگی دارد <span dir="LTR">]</span> 3-2<span dir="LTR">[</span>. طراحی اساساً یک فرآیند عقلانی، منطقی و متوالی است و به مفهوم "تحلیل نیازها و هدفهای یادگیری و ایجاد نظام عرضه آموزشی برای برآوردن نیازهاست" <span dir="LTR">]</span>4<span dir="LTR">[</span>. بر این اساس ضروری است تا آموزشگران بهداشت با فرآیند طراحی، اجرا و ارزشیابی مداخلات نظریه محور آشنا گردند<br>
</div>
<div dir="RTL"><br>
<strong>مقدمه</strong><br>
<strong>فرآیند طراحی، اجرا و ارزشیابی مداخلات نظریه محور </strong><br>
<strong>مرحله اول: انتخاب نظریه یا الگو</strong><br>
پس از تعیین موضوع مورد نظر برای آموزش، محقق الگو یا نظریهای مناسب برای آن انتخاب می نماید. اولین قدم برای انتخاب یک الگوی مناسب کسب اطلاعات کافی و جامع در مورد موضوع منتخب میباشد. محقق با مرور متون و جمع بندی آنها، اطلاعات لازم در مورد آن رفتار کسب و تعیینکنندههای آن را شناسایی میکند و سپس تعیینکنندهها را در یک دستهبندی مناسب همانند عوامل درون فردی (آگاهی شخص و ادراکات او همانند حساسیت و شدت درک شده) و عوامل بین فردی همانند حمایت کنندهها و تقویت کنندهها قرار دهد و نقش سایر عوامل خارج از حیطه فرد را به درستی با کمک مرور متون شناسایی نماید. محقق با شناسایی و دستهبندی این عوامل سعی در تطبیق آنها با نظریههای تغییر رفتار و سازههای هر الگو یا نظریه میپردازد.<br>
عوامل دیگری نیز در انتخاب نظریه نقش دارند، برای مثال اگر محققی قصد تغییر رفتار سازمانی دارد، از نظریه های تغییر رفتار سازمانی بهره خواهد گرفت و یا اگر هدف، ارزشیابی برنامه است از نظریههای ارزشیابی برنامههای سلامت همچون الگوی (<span dir="LTR">CDC</span>) <span dir="LTR">Centers for Disease Control and Prevention</span> استفاده خواهد نمود. بهطور کلی علاوه بر تعیین کنندههای رفتاری و غیررفتاری مرتبط با موضوع مورد نظر، عواملی همچون گروه هدف و ویژگی آنها، بستر اجرای برنامه آموزشی، قصد محقق در مورد نحوه انجام کار و شرایط محیطی نقش مهمی در انتخاب الگو یا نظریه مناسب دارند <span dir="LTR">]</span>5<span dir="LTR">[</span>. بهعنوان مثال در برنامههای غربالگری، تعیین کنندههایی از قبیل آگاهی نامطلوب، حساسیت درک شده پایین، بی انگیزگی، خودکارآمدی ضعیف موجب عدم انجام آن می<span dir="LTR"></span>شود. لذا در این مورد الگوی مناسب، الگوی باور بهداشتی است. یا این<span dir="LTR"></span>که، منابع دو عامل مهم فرد و محیط را بر بروز چاقی در نوجوانان مؤثر دانستهاند، بر این اساس مناسبترین نظریه، نظریه شناخت اجتماعی است.<br>
<strong>مرحله دوم: تدوین ابزار</strong><br>
در تدوین پرسش<span dir="LTR"></span>نامه، سؤالات بر اساس سازههای الگوی انتخابی طراحی و سپس روایی و پایایی آنها بررسی می<span dir="LTR"></span>گردد. برای مثال بعد از انتخاب الگوی اعتقاد بهداشتی برای غربال<span dir="LTR"></span>گری سرطان دهانه رحم، سؤالات شما در قالب سازههای الگو (حساسیت و شدت درک شده، منافع و موانع درک شده، خودکارآمدی درک شده و راهنماها برای عمل) خواهند بود.<br>
<strong>مرحله سوم: انجام پیش</strong><strong><span dir="LTR"></span></strong><strong>آزمون و تحلیل آن</strong><br>
پیش<span dir="LTR"> </span>آزمون را تکمیل و تحلیل نمایید. تحلیل پیش آزمون، چارچوب برنامه آموزشی، نقاط ضعف و قوت گروه هدف را مشخص میکند، بهطوری که متوجه میشوید، کدام سازهها نیاز به آموزش بیش<span dir="LTR"></span>تری دارند. نحوه پاسخگویی به سؤالات هر سازه را نیز تحلیل نمائید، با این اقدام آموزش<span dir="LTR"></span>گر میداند برای کدام آیتم در هر سازه باید وقت بیش<span dir="LTR"></span>تری را صرف نماید. این اقدام برای به<span dir="LTR"></span>کارگیری روش آموزشی نیز بسیار مؤثر خواهد بود و نحوه زمانبندی در هر جلسه را نیز تعیین خواهد نمود <span dir="LTR">]</span>6<span dir="LTR">[</span>. برای این کار کافی است پس از ورود دادههای پیشآزمون در نرمافزار <span dir="LTR">SPSS</span> فراوانی، میانگین نمره و انحراف معیار پاسخدهی به تکتک سؤالات هر سازه را محاسبه نمائید. سپس با اولویتبندی میانگین نمرهها، اولویتهای آموزشی خود را در هر سازه مشخص نمایید.<br>
<strong>مرحله چهارم: طراحی برنامه آموزشی</strong><br>
این مرحله شامل تعیین اهداف کلی و اختصاصی، تعیین تعداد جلسات آموزشی و زمان مورد نیاز آن، تعیین محتوای آموزشی، روشها و فنون آموزشی، وسائل کمک آموزشی و رسانههای مورد نیاز در هر برنامه آموزشی خواهد بود. در این مرحله میتوان از الگوهای مربوط به طراحی برنامه آموزشی همانند "الگوی طراحی منظم آموزشی جیمز براون" استفاده نمود. لذا طرح درس جلسات آموزشی را به عنوان یک امر ضروری در راستای اجرای برنامه آموزش علمی تهیه نمائید.<br>
<strong>مرحله پنجم: اجرا</strong><br>
در این مرحله برنامه آموزشی مطابق طرح درس تدوین شده توسط آموزشگر مجرب اجرا خواهد شد.<br>
<strong>مرحله ششم: ارزشیابی</strong><br>
تدوین و اجرای برنامه پیشآزمون، همان ارزشیابی اولیه یا تشخیصی است که با تحلیل آن به شما در راستای تدوین اهداف آموزشی، مواد و وسائل آموزشی مورد نیاز، زمانبندی برنامه و سایر اقدامات لازم کمک خواهد نمود. اما دیگر ارزشیابی که بایستی انجام گردد، ارزشیابی تکوینی یا ارزشیابی حین اجرای برنامه است. حتماً آنچه را که طراحی نموده بودید با آنچه که اجرا مینمایید، مقایسه کنید و تغییرات صورت گرفته را گزارش دهید. در صورت نیاز اصلاحات لازم را یا انجام داده یا بهصورت محدودیت و یا پیشنهاد درج نمائید تا دیگران در اجرای برنامه با مطالعه آن، دچار خطای مجدد نشوند. برای مثال، شما مطابق تحلیل پیشآزمون یک جلسه بحث و پرسش و پاسخ را در مورد رفع موانع موجود برای غربالگری سرطان طراحی نمودهاید، اما در زمان اجرای برنامه متوجه میشوید که موانع بسیاری نیز توسط مخاطبین در حین بحث مطرح گردیده که زمان زیادی برای بحث و رفع آنها مورد نیاز است و شما مجبور میشوید یک جلسه آموزشی دیگر در این خصوص اجرا نمایید، حتماً در گزارش جلسات و طرح درس خود این مورد را بیان کنید.<br>
ارزشیابی نهایی بهصورت ارزشیابی اثر یا ارزشیابی پیامد بر عهده محقق میباشد. پیشنهاد میگردد علاوه بر ارزشیابی اثر که همان انجام پسآزمون می باشد به تعیین تغییرات رخ داده در رفتارهای عینی نیز بپردازید. برای مثال در برنامه غربالگری، نه تنها پس آزمون را اجرا نمائید، بلکه در صورت امکان تغییرات رخ داده در وضعیت مراجعه مشارکت کنندگان برای انجام غربالگری را نیز ارزیابی نمایید. سعی در مشاهده تأثیرات عینی برنامه آموزشی خود نیز داشته باشید و تنها به بررسیهای ذهنی (پاسخ به پرسشنامه) اکتفا ننمایید.<br>
<strong>نتیجهگیری</strong><br>
اثربخشی مداخلات آموزش بهداشت، بر بهکارگیری<br clear="all" >
اصول علمی، نظریه و مدلها در طراحی، اجرا و ارزشیابی برنامهها بستگی دارد. بر این اساس پیشنهاد میگردد که آموزشگران بهداشت پس از تعیین نیازها و موضوعات آموزشی بر اساس یک برنامه نیازسنجی علمی، الگویی مناسب را برای طراحی مداخله انتخاب و پس از تدوین ابزار و تحلیل پیشآزمون، برنامه آموزشی را طراحی، اجرا و ارزشیابی نمایند.</div>
<div><strong> </strong><br>
<strong> </strong></div>
<div><strong><span dir="RTL"> </span></strong><br>
<strong><span dir="RTL"> </span></strong><br>
<strong> </strong><br>
<strong>References</strong><br>
<span dir="LTR"> </span></div>
<div>[1] World Health Organization (WHO), Health Education. [7 June 2020].Available at: <a href="https://www.who.int/%20topics/%20health_%20education/en/">https://www.who.int/ topics/ health_ education/en/</a><br>
[2] Glanze K, Rimer Barbara K, Viswanath K. Health Behavior and Health Education: Theory,Reserch, and Practice, 5th Edition, <em>Jossey- Bass, Wiley</em>. 2015. P: 22.<br>
[3] Saffari M, Shojaeizadeh D. Principles and Foundations of Health Promotion and Education. 2 ed. Tehran: <em>Samat</em>; 2014. P: 20. [Farsi]<br>
[4] Karimi Moonaghi H, Zhianifard A. Instructional design in medical sciences. Mashhad. <em>Mashhad University of Medical Sciences Publisher</em>, 2015. P: 20. [Farsi]<br>
[5] Zareban I, Izadi Rad H, Adineh h. The models &Theories of Health Education. Tehran: <em>Moein pub</em>2018. P: 205-6. [Farsi]<br>
[6] Eldredge LK, Markham CM, Ruiter RA, Fernandez M, Kok G, Parcel GS. Planning health promotion programs: an intervention mapping approach. <em>New Jersey: John Wiley & Sons</em>; 2016.</div>
<br clear="all" >
<span dir="LTR"> </span>
<div>
<hr align="left" size="1" width="33%" >
<div id="ftn1">
<div style="margin-left:11.0cm;"> </div>
<span dir="LTR">[1]</span>- (نویسنده مسئول) استادیار، گروه آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت، دانشکده بهداشت، مرکز تحقیقات محیط کار، دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان، رفسنجان، ایران.<span dir="LTR"></span><br>
تلفن: 34280037-034، دورنگار: 34259176-034، پست الکترونیکی: <a href="mailto:mnasirzadeh13@rums.ac.ir"><span dir="LTR">mnasirzadeh13@rums.ac.ir</span></a></div>
</div>
<div>
<hr align="left" size="1" width="33%" >
<div>
<div id="_com_1" uage="JavaScript"><br>
<span dir="LTR"></span></div>
</div>
</div>
فرآیند طراحی, مداخلات آموزشی نظریهمحور
Process of Designing, Theory-based Educational Interventions
549
552
http://journal.rums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-3518-3&slc_lang=fa&sid=1
M.
Nasirzadeh
مصطفی
نصیرزاده
mnasirzadeh13@yahoo.com
6900319475328460039433
0000000309344697
Yes
School of Health
دانشکده بهداشت