مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان
جلد 25، شماره 5 - ( 8-1405 )
جلد 25 شماره 5 صفحات 478-463 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Ethics code: IR.SEMUMS.REC.1403.235
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Soleimani M, Najafi M. The Mediating Role of Rumination and Resilience in the Relationship of Mindfulness and Depression and Anxiety in Students: A Descriptive Study. , JRUMS. 2026; 25 (5) :463-478
URL: http://journal.rums.ac.ir/article-1-8021-fa.html
URL: http://journal.rums.ac.ir/article-1-8021-fa.html
سلیمانی مریم، نجفی محمود. نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان: یک مطالعه توصیفی. , مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان. 1405; 25 (5) :463-478
دانشگاه سمنان
متن کامل [PDF 973 kb]
(62 دریافت)
| چکیده (HTML) (152 مشاهده)
شکل 1- مدل مفهومی نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان
جدول 2- شاخصهای برازش مدل پژوهش بررسی نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان 18-16 سال شهرستان نیشابور در سال 1404-1403 (300=n)
نمودار 2- ضرایب استاندارد مدل پیشنهادی بررسی نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان 18-16 سال شهرستان نیشابور در سال 1404-1403 (300=n)
جدول 3- ضرایب استاندارد مسیرهای الگوی پیشنهادی بررسی نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان 18-16 سال شهرستان نیشابور در سال 1404-1403 (300=n)
جدول 4- نتایج بوت استرپ برای مسیر غیر مستقیم الگوی پیشنهادی بررسی نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان 18-16 سال شهرستان نیشابور در سال 1404-1403 (300=n)
References
متن کامل: (66 مشاهده)
مقاله پژوهشی
مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان
دوره 25، مرداد 1405، 478-463
نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان: یک مطالعه توصیفی
مریم سلیمانی[1]، محمود نجفی[2]
دریافت مقاله: 26/02/1405 ارسال مقاله به نویسنده جهت اصلاح: 20/03/1405 دریافت اصلاحیه از نویسنده: 07/05/1405 پذیرش مقاله: 10/05/1405
چکیده
زمینه و هدف: اختلالات افسردگی و اضطراب از شایع‌ترین مشکلات سلامت روان در دوران نوجوانی هستند و شناسایی متغیرهای زمینه‌ساز و محافظت‌کننده اهمیت دارد. پژوهش حاضر با هدف تعیین نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان انجام شد.
مواد و روش‌ها: پژوهش توصیفی حاضر از نوع مدل‌سازی معادلات ساختاری بود. جامعه آماری پژوهش را کلیه دانش‌آموزان مقطع متوسطه دوم شهرستان نیشابور در سال تحصیلی 1404-1403 تشکیل دادند که 300 نفر به روش نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. ابزار‌ها شامل مقیاس ذهن‌آگاهی نوجوانان Brown و همکاران (2011)، مقیاس نشخوار فکری Nolen-Hoeksema و Morrow (1991)، مقیاس تاب‌آوری Conner و Davidson (2003) و مقیاس پریشانی روانشناختی Lovibond و Lovibond (1995) بود. دادهها با استفاده از همبستگی Pearson و مدل‌یابی معادلات ساختاری تجزیه و تحلیل شدند.
یافتهها: نتایج نشان داد مسیر ذهن‌آگاهی به افسردگی (30/0-=β، 001/0>P) و اضطراب (26/0-=β، 001/0>P) مستقیم و معنی‌دار است. هم‌چنین، نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب نقش میانجی معنی‌دار ایفاء کردند؛ به‌طوری‌که اثرات غیرمستقیم ذهن‌آگاهی از طریق نشخوار فکری و تاب‌آوری بر افسردگی (32/0-=β، 001/0>P) و اضطراب (26/0-=β، 001/0>P) معنی‌دار بود.
نتیجه‌گیری: طبق یافتهها، ذهن‌آگاهی با کاهش نشخوار فکری و ارتقاء تاب‌آوری نقش مهمی در کاهش افسردگی و اضطراب دانش‌آموزان دارد. بنابراین، تمرکز بر کاهش نشخوار فکری و تقویت تاب‌آوری در قالب مداخلات بهداشتی و مشاوره‌ای در مدارس، می‌تواند گامی مؤثر در جهت ارتقاء سلامت روان دانش‌آموزان باشد.
واژه‌های کلیدی: نشخوار فکری، تاب‌آوری، ذهن‌آگاهی، افسردگی، اضطراب، دانش‌آموزان
ارجاع: سلیمانی م، نجفی م. نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان: یک مطالعه توصیفی. سال 1405، دوره 25، شماره 5، صفحات: 478-463.
مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان
دوره 25، مرداد 1405، 478-463
نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان: یک مطالعه توصیفی
مریم سلیمانی[1]، محمود نجفی[2]
دریافت مقاله: 26/02/1405 ارسال مقاله به نویسنده جهت اصلاح: 20/03/1405 دریافت اصلاحیه از نویسنده: 07/05/1405 پذیرش مقاله: 10/05/1405
زمینه و هدف: اختلالات افسردگی و اضطراب از شایع‌ترین مشکلات سلامت روان در دوران نوجوانی هستند و شناسایی متغیرهای زمینه‌ساز و محافظت‌کننده اهمیت دارد. پژوهش حاضر با هدف تعیین نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان انجام شد.
مواد و روش‌ها: پژوهش توصیفی حاضر از نوع مدل‌سازی معادلات ساختاری بود. جامعه آماری پژوهش را کلیه دانش‌آموزان مقطع متوسطه دوم شهرستان نیشابور در سال تحصیلی 1404-1403 تشکیل دادند که 300 نفر به روش نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. ابزار‌ها شامل مقیاس ذهن‌آگاهی نوجوانان Brown و همکاران (2011)، مقیاس نشخوار فکری Nolen-Hoeksema و Morrow (1991)، مقیاس تاب‌آوری Conner و Davidson (2003) و مقیاس پریشانی روانشناختی Lovibond و Lovibond (1995) بود. دادهها با استفاده از همبستگی Pearson و مدل‌یابی معادلات ساختاری تجزیه و تحلیل شدند.
یافتهها: نتایج نشان داد مسیر ذهن‌آگاهی به افسردگی (30/0-=β، 001/0>P) و اضطراب (26/0-=β، 001/0>P) مستقیم و معنی‌دار است. هم‌چنین، نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب نقش میانجی معنی‌دار ایفاء کردند؛ به‌طوری‌که اثرات غیرمستقیم ذهن‌آگاهی از طریق نشخوار فکری و تاب‌آوری بر افسردگی (32/0-=β، 001/0>P) و اضطراب (26/0-=β، 001/0>P) معنی‌دار بود.
نتیجه‌گیری: طبق یافتهها، ذهن‌آگاهی با کاهش نشخوار فکری و ارتقاء تاب‌آوری نقش مهمی در کاهش افسردگی و اضطراب دانش‌آموزان دارد. بنابراین، تمرکز بر کاهش نشخوار فکری و تقویت تاب‌آوری در قالب مداخلات بهداشتی و مشاوره‌ای در مدارس، می‌تواند گامی مؤثر در جهت ارتقاء سلامت روان دانش‌آموزان باشد.
واژه‌های کلیدی: نشخوار فکری، تاب‌آوری، ذهن‌آگاهی، افسردگی، اضطراب، دانش‌آموزان
ارجاع: سلیمانی م، نجفی م. نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان: یک مطالعه توصیفی. سال 1405، دوره 25، شماره 5، صفحات: 478-463.
مقدمه
دوران نوجوانی یکی از حساس‌ترین و چالش‌برانگیزترین دوره‌های زندگی محسوب می‌شود که با تغییرات گسترده زیستی، روانی و اجتماعی همراه است (۱). در این دوره، نوجوانان با فشارهای تحصیلی، هویتی و بین‌فردی متعددی مواجه هستند که می‌تواند آن‌ها را در معرض آسیب‌های روانشناختی گوناگون از جمله افسردگی و اضطراب قرار دهد (2). شیوع رو به رشد اختلالات افسردگی (Depression) و اضطراب (Anxiety) در میان نوجوانان، به عنوان یکی از نگرانی‌های عمده نظام‌های سلامت روان در سراسر جهان مطرح شده است (4-3). بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، افسردگی یکی از علل اصلی ناتوانی در نوجوانان است و اضطراب نیز به عنوان شایع‌ترین اختلال روانی در این گروه سنی شناخته می‌شود (5). در ایران نیز مطالعات نشان دهنده شیوع قابل‌توجه این اختلالات در جمعیت دانش‌آموزی است (7 ،6). با توجه به پیامدهای مخرب این اختلالات بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و کیفیت زندگی نوجوانان، شناسایی متغیرهای محافظت‌کننده و خطرساز در این زمینه از اولویت‌های پژوهشی حوزه روانشناسی و روان‌پزشکی به شمار می‌رود (8).
در سال‌های اخیر، ذهن‌آگاهی (Mindfulness) به عنوان یکی از متغیرهای مهم در تبیین آسیب‌های روانشناختی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است (9). ذهن‌آگاهی به عنوان آگاهی غیرقضاوتی از تجارب لحظه‌ای تعریف می‌شود (10) و پژوهش‌ها نشان داده‌اند که سطوح بالاتر ذهن‌آگاهی با کاهش علائم افسردگی و اضطراب در جمعیت‌های مختلف همراه است (12، 11). با این حال، آن‌چه کمتر مورد کاوش قرار گرفته، مکانیسم‌ها و سازوکارهای واسطهای هستند که این رابطه را تبیین می‌کنند. در این راستا، شناخت مکانیسم‌های واسطهای که تبیین‌کننده تأثیر ذهن‌آگاهی بر کاهش افسردگی و اضطراب در نوجوانان هستند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است (13). زیرا این شناخت نه‌تنها به درک فرآیندهای روانشناختی زیربنایی کمک می‌کند، بلکه مبنایی برای طراحی مداخلات روانشناختی کارآمدتر و هدف‌مندتر در اختیار متخصصان سلامت روان قرار می‌دهد (14).
در این میان، نشخوار فکری (Rumination) به عنوان یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌های آسیب‌زا در رابطه با افسردگی و اضطراب مطرح شده است (۱5). نشخوار فکری به الگوی تکراری و منفعلانه تفکر درباره علائم پریشانی، علل و پیامدهای آن اطلاق می‌شود که فرد را در چرخه‌ای از افکار منفی گرفتار می‌سازد (17، 16). پژوهش‌ها نشان داده‌اند که ذهن‌آگاهی با کاهش نشخوار فکری، می‌تواند شدت علائم افسردگی را کاهش دهد (19، 18). به عبارت دیگر، افرادی که ذهن‌آگاهی بالاتری دارند، کمتر در دام افکار تکراری و منفی گرفتار می‌شوند و در نتیجه آسیب‌پذیری کمتری در برابر اختلالات خلقی تجربه می‌کنند (20). با این وجود، اکثر این پژوهش‌ها در جمعیت بزرگسال انجام شده و تعمیم‌پذیری آن به جمعیت نوجوان ایرانی نیازمند بررسی‌های بیشتر است (13).
در مقابل، تاب‌آوری (Resilience) به عنوان یکی از متغیرهای محافظت‌کننده و مثبت‌نگر، نقشی تعیین کننده در مقابله با فشارهای روانی ایفاء می‌کند (21). تاب‌آوری به توانایی سازگاری موفقیت‌آمیز با شرایط تهدیدکننده، آسیب‌زا یا استرس‌زا اشاره دارد (22). پژوهش‌های متعدد حاکی از آن است که ذهن‌آگاهی با افزایش تاب‌آوری، به افراد کمک می‌کند تا در مواجهه با چالش‌های زندگی، انعطاف‌پذیری بیشتری از خود نشان دهند (24، 23) و در نتیجه کمتر دچار افسردگی و اضطراب شوند. Luo و همکاران نیز نشان دادند که نوجوانان دارای تاب‌آوری بالا کمتر در معرض افسردگی و اضطراب قرار دارند (25).
با این حال، مطالعات محدودی به بررسی هم‌زمان نقش میانجی نشخوار فکری (به عنوان عامل خطر) و تاب‌آوری (به عنوان عامل محافظتی) در ارتباط بین ذهن‌آگاهی و آسیب‌های روانی در یک مدل یکپارچه پرداخته‌اند (26). با وجود این‌که در سال‌های اخیر توجه به ذهن‌آگاهی به عنوان یک سازه مهم در سلامت روان افزایش یافته است (12، 11، 9)، هنوز خلأهای نظری در مورد مکانیسم‌های میانجی این رابطه وجود دارد. به‌طور خاص، اندک پژوهشی به طور تجربی مدل واسطهای نشخوار فکری و تاب‌آوری را در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در جمعیت نوجوانان ایرانی مورد بررسی قرار داده است. جمعیت نوجوانان به‌دلیل قرار گرفتن در دوره حساس تحولی و مواجهه با استرس‌های تحصیلی، هویتی و اجتماعی، از آسیب‌پذیری بیشتری در برابر اختلالات روانشناختی از جمله افسردگی و اضطراب برخوردار است (7-6)؛ لذا، شناسایی سازوکارهای زیربنایی تداوم این علائم در این جمعیت می‌تواند به تدوین برنامه‌های پیشگیرانه و مداخلات درمانی مؤثرتر کمک کند (14). بنابراین، هدف پژوهش حاضر تعیین نقش واسطهای نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان است. در شکل ۱، مدل پیشنهادی پژوهش ارائه شده است.
دوران نوجوانی یکی از حساس‌ترین و چالش‌برانگیزترین دوره‌های زندگی محسوب می‌شود که با تغییرات گسترده زیستی، روانی و اجتماعی همراه است (۱). در این دوره، نوجوانان با فشارهای تحصیلی، هویتی و بین‌فردی متعددی مواجه هستند که می‌تواند آن‌ها را در معرض آسیب‌های روانشناختی گوناگون از جمله افسردگی و اضطراب قرار دهد (2). شیوع رو به رشد اختلالات افسردگی (Depression) و اضطراب (Anxiety) در میان نوجوانان، به عنوان یکی از نگرانی‌های عمده نظام‌های سلامت روان در سراسر جهان مطرح شده است (4-3). بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، افسردگی یکی از علل اصلی ناتوانی در نوجوانان است و اضطراب نیز به عنوان شایع‌ترین اختلال روانی در این گروه سنی شناخته می‌شود (5). در ایران نیز مطالعات نشان دهنده شیوع قابل‌توجه این اختلالات در جمعیت دانش‌آموزی است (7 ،6). با توجه به پیامدهای مخرب این اختلالات بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و کیفیت زندگی نوجوانان، شناسایی متغیرهای محافظت‌کننده و خطرساز در این زمینه از اولویت‌های پژوهشی حوزه روانشناسی و روان‌پزشکی به شمار می‌رود (8).
در سال‌های اخیر، ذهن‌آگاهی (Mindfulness) به عنوان یکی از متغیرهای مهم در تبیین آسیب‌های روانشناختی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است (9). ذهن‌آگاهی به عنوان آگاهی غیرقضاوتی از تجارب لحظه‌ای تعریف می‌شود (10) و پژوهش‌ها نشان داده‌اند که سطوح بالاتر ذهن‌آگاهی با کاهش علائم افسردگی و اضطراب در جمعیت‌های مختلف همراه است (12، 11). با این حال، آن‌چه کمتر مورد کاوش قرار گرفته، مکانیسم‌ها و سازوکارهای واسطهای هستند که این رابطه را تبیین می‌کنند. در این راستا، شناخت مکانیسم‌های واسطهای که تبیین‌کننده تأثیر ذهن‌آگاهی بر کاهش افسردگی و اضطراب در نوجوانان هستند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است (13). زیرا این شناخت نه‌تنها به درک فرآیندهای روانشناختی زیربنایی کمک می‌کند، بلکه مبنایی برای طراحی مداخلات روانشناختی کارآمدتر و هدف‌مندتر در اختیار متخصصان سلامت روان قرار می‌دهد (14).
در این میان، نشخوار فکری (Rumination) به عنوان یکی از مهم‌ترین مکانیسم‌های آسیب‌زا در رابطه با افسردگی و اضطراب مطرح شده است (۱5). نشخوار فکری به الگوی تکراری و منفعلانه تفکر درباره علائم پریشانی، علل و پیامدهای آن اطلاق می‌شود که فرد را در چرخه‌ای از افکار منفی گرفتار می‌سازد (17، 16). پژوهش‌ها نشان داده‌اند که ذهن‌آگاهی با کاهش نشخوار فکری، می‌تواند شدت علائم افسردگی را کاهش دهد (19، 18). به عبارت دیگر، افرادی که ذهن‌آگاهی بالاتری دارند، کمتر در دام افکار تکراری و منفی گرفتار می‌شوند و در نتیجه آسیب‌پذیری کمتری در برابر اختلالات خلقی تجربه می‌کنند (20). با این وجود، اکثر این پژوهش‌ها در جمعیت بزرگسال انجام شده و تعمیم‌پذیری آن به جمعیت نوجوان ایرانی نیازمند بررسی‌های بیشتر است (13).
در مقابل، تاب‌آوری (Resilience) به عنوان یکی از متغیرهای محافظت‌کننده و مثبت‌نگر، نقشی تعیین کننده در مقابله با فشارهای روانی ایفاء می‌کند (21). تاب‌آوری به توانایی سازگاری موفقیت‌آمیز با شرایط تهدیدکننده، آسیب‌زا یا استرس‌زا اشاره دارد (22). پژوهش‌های متعدد حاکی از آن است که ذهن‌آگاهی با افزایش تاب‌آوری، به افراد کمک می‌کند تا در مواجهه با چالش‌های زندگی، انعطاف‌پذیری بیشتری از خود نشان دهند (24، 23) و در نتیجه کمتر دچار افسردگی و اضطراب شوند. Luo و همکاران نیز نشان دادند که نوجوانان دارای تاب‌آوری بالا کمتر در معرض افسردگی و اضطراب قرار دارند (25).
با این حال، مطالعات محدودی به بررسی هم‌زمان نقش میانجی نشخوار فکری (به عنوان عامل خطر) و تاب‌آوری (به عنوان عامل محافظتی) در ارتباط بین ذهن‌آگاهی و آسیب‌های روانی در یک مدل یکپارچه پرداخته‌اند (26). با وجود این‌که در سال‌های اخیر توجه به ذهن‌آگاهی به عنوان یک سازه مهم در سلامت روان افزایش یافته است (12، 11، 9)، هنوز خلأهای نظری در مورد مکانیسم‌های میانجی این رابطه وجود دارد. به‌طور خاص، اندک پژوهشی به طور تجربی مدل واسطهای نشخوار فکری و تاب‌آوری را در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در جمعیت نوجوانان ایرانی مورد بررسی قرار داده است. جمعیت نوجوانان به‌دلیل قرار گرفتن در دوره حساس تحولی و مواجهه با استرس‌های تحصیلی، هویتی و اجتماعی، از آسیب‌پذیری بیشتری در برابر اختلالات روانشناختی از جمله افسردگی و اضطراب برخوردار است (7-6)؛ لذا، شناسایی سازوکارهای زیربنایی تداوم این علائم در این جمعیت می‌تواند به تدوین برنامه‌های پیشگیرانه و مداخلات درمانی مؤثرتر کمک کند (14). بنابراین، هدف پژوهش حاضر تعیین نقش واسطهای نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان است. در شکل ۱، مدل پیشنهادی پژوهش ارائه شده است.
شکل 1- مدل مفهومی نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان
مواد و روش‌ها
این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-همبستگی و از نوع مدل‌سازی معادلات ساختاری است. جامعه آماری شامل کلیه دانش‌آموزان دوره دوم متوسطه مدارس شهرستان نیشابور در سال تحصیلی 1404-1403 بود. Tabachnick و همکاران برای برآورد حداقل تعداد نمونه فرمول m8+50N> را ارائه کرده‌اند که در آن m تعداد متغیرهای پیش‌بین و N حداقل حجم نمونه می‌باشد (27). در پژوهش حاضر، متغیرهای پیش‌بین شامل ذهن‌آگاهی در دو سطح، تاب‌آوری در پنج سطح و نشخوارفکری در سه سطح است و نمونه حداقل باید 130 نفر باشد که جهت افزایش اعتبار بیرونی 307 نفر با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. به این منظور ابتدا شهر نیشابور به چند منطقه جغرافیایی تقسیم شد و دو منطقه با استفاده از روش قرعه‌کشی انتخاب گردیدند. سپس از هر منطقه دو دبیرستان و از هر مدرسه سه کلاس به‌صورت تصادفی (با قرعه‌کشی) برگزیده شدند.
پژوهش پس از اخذ کد اخلاق از کمیته اخلاق دانشگاه سمنان با شناسه IR.SEMUMS.REC.1403.235 انجام شد. پرسش‌نامه‌ها شامل اطلاعات جمعیت‌شناختی و متغیرهای پژوهش به‌صورت حضوری در اختیار دانش‌آموزان قرار گرفت و جلسه توجیهی برای توضیح اهداف، نحوه پاسخ‌گویی، محرمانگی و اختیاری بودن مشارکت برگزار شد. در نهایت، 300 پاسخنامه معتبر وارد تحلیل شدند.
معیارهای ورود شامل سن 15 تا 18 سال، اشتغال به تحصیل در مدارس شهرستان نیشابور، رضایت کتبی آگاهانه دانش‌آموز و والدین پس از توضیح کامل پژوهش و عدم ابتلاء به اختلالات روانی (مانند اختلال افسردگی اساسی، اختلال اضطراب فراگیر، اختلال وسواس فکری-عملی و اختلال نقص توجه-بیش‌فعالی) و اختلالات جسمی (مانند صرع، دیابت، بیماری‌های قلبی-عروقی و آسم) بودند. عدم ابتلاء به این اختلالات از طریق مصاحبه بالینی ساختاریافته بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی ویرایش پنجم (Structured clinical interview for DSM-5, clinician version; SCID-5-CV) توسط روان‌شناس بالینی و بررسی پرونده سلامت تحصیلی دانش‌آموزان تأیید گردید. معیار خروج شامل عدم تکمیل پرسش‌نامه بود. ملاحظات اخلاقی از جمله رضایت آگاهانه، نداشتن هیچ‌گونه ضرر مالی و جانی رعایت شده است.
در این پژوهش، پس از اخذ مجوز اجرای پژوهش از دانشگاه و دریافت کداخلاق از کمیته اخلاق پژوهش، پژوهشگر ابتداء دو منطقه جغرافیایی به‌صورت تصادفی ساده (قرعه‌کشی) از شهرستان نیشابور را انتخاب نمود. سپس فهرست تمام مدارس دولتی دوره دوم متوسطه این مناطق تهیه گردید و از میان هر منطقه جغرافیایی دو مدرسه به روش نمونه‌گیری خوشه‌ای تصادفی انتخاب شدند. در این روش، هر مدرسه به‌عنوان یک خوشه در نظر گرفته شد و چهار خوشه به‌طور تصادفی (قرعه‌کشی) از کل خوشه‌ها انتخاب گردید تا نماینده جمعیت مورد مطالعه باشند. پیش از شروع فرآیند جمعآوری دادهها نیز، رضایت آگاهانه از دانش‌آموزان و والدین به صورت دو مرحله‌ای اخذ شد.
ابتداء والدین فرم رضایت‌نامه کتبی را دریافت کرده و پس از مطالعه، موافقت خود را با مشارکت فرزندانشان اعلام کردند. سپس در جلسه توجیهی در کلاس روند پژوهش، ناشناس ماندن پاسخ‌ها و اختیار کامل در مشارکت برای دانش‌آموزان توضیح داده شد و رضایت آگاهانه نیز از آنان دریافت شد. پس از هماهنگی با مدیران مدارس منتخب، پژوهشگر هدف پژوهش را برای دانش‌آموزان توضیح داد. پرسش‌نامه‌ها در محیط مدرسه و به صورت گروهی، با حضور مستقیم پژوهشگر در شیفت صبح تکمیل و در همان جلسه جمعآوری گردید. فرایند جمعآوری دادهها با استفاده از ابزارهای زیر انجام گرفت.
پرسش‌نامه اطلاعات جمعیت‌شناختی: این پرسش‌نامه ابزار محقق ساخته است که اطلاعات جمعیت شناختی سن، جنسیت، پایه تحصیلی و رشته تحصیلی را جمعآوری می‌کند.
مقیاس افسردگی، اضطراب، استرس (Depression Anxiety Stress Scales; DASS-21): این مقیاس دارای 21 گویه با طیف لیکرت 4 درجه‌ای (هیچ=0، کمی=1، گاهی=2، همیشه=3) است که توسط Lovibond و Lovibond در سال 1995 ساخته شده است. این مقیاس شامل سه مؤلفه افسردگی (3، 5، 10، 13، 16، 17، 21)، اضطراب (2، 4، 7، 9، 15، 19، 20) و استرس (1، 6، 8، 11، 12، 14، 18) است. دامنه نمرات هر مؤلفه 0 تا 21 است که نمره بالاتر در این مقیاس بیانگر علائم شدیدتر است. Lovibond و Lovibond این پرسش‌نامه را در یک نمونه غیربالینی اجراء کردند و ضریب آلفای کرونباخ برای سه خرده مقیاس در اضطراب، استرس و افسردگی به ترتیب 91/0، 84/0 و 90/0 بهدست آوردند (28). Ameri و Najafi همسانی درونی با روش آلفای کرونباخ برای مقیاس‌های افسردگی، اضطراب و استرس به‌ترتیب 84/0، 78/0 و 83/0 و برای مقیاس پریشانی روانشناختی 91/0 گزارش نمودند (29). در پژوهش حاضر، پایایی پرسش‌نامه با ضریب آلفای کرونباخ محاسبه شد که مقدار آن برای کل پرسش‌نامه 90/0 و برای مؤلفه‌های افسردگی 87/0، اضطراب 86/0 و استرس 89/0 بود.
مقیاس ذهن‌آگاهی نوجوانان (Mindfulness Attention Awareness Scale in adolescent): این پرسش‌نامه توسط Brown و همکاران در سال 2011 طراحی شد که 14 گویه دارد و در مقیاس لیکرت 6 درجه‌ای از تقریباً هرگز (1) تا تقریباً همیشه (6) نمره‌گذاری می‌شود و دامنه نمرات از 14 تا 84 قرار دارد. این مقیاس شامل دو مؤلفه عمل با آگاهی (8 گویه) و توجه به زمان حال (6 گویه) بوده که نمره بالاتر در این مقیاس بیانگر ذهن‌آگاهی بیشتر است. Brown و همکاران ضریب آلفای کرونباخ این پرسش‌نامه را 86/0 گزارش کردند (30). Mohsenabadi و همکاران همسانی درونی با روش آلفای کرونباخ را 81/0 گزارش نمودند (31). در پژوهش حاضر پایایی پرسش‌نامه با روش آلفای کرونباخ برای عمل با آگاهی 90/0 و توجه به زمان حال 88/0 و برای نمره کل 89/0 بهدست آمد.
پرسش‌نامه نشخوار فکری (The Ruminative Response Scale; RRS): این مقیاس توسط Nolen-Hoeksema و Morrow ساخته شده و دارای 22 گویه با طیف لیکرت 4 درجه‌ای از هرگز (نمره 1) تا اغلب اوقات (نمره 4) است. این مقیاس شامل سه مؤلفه بروز دادن (5 گویه)، نشخوار افسرده (12 گویه) و در فکر فرو رفتن (5 گویه) بوده که نمره بالاتر در این مقیاس بیانگر نشخوار فکری شدیدتر است. ﺣﺪاﻗﻞ و ﺣﺪاکثر ﻧﻤﺮه در ایﻦ ﻣﻘﯿﺎس 22 و 88 اﺳﺖ. ﻧﻤﺮه 22 ﺗﺎ 33 ﻣﯿﺰان ﻧﺸﺨﻮار فکری پایین اﺳﺖ، ﻧﻤﺮه 34 تا 55 ﻣﯿﺰان ﻧﺸﺨﻮار فکری ﻣﺘﻮﺳﻂ اﺳﺖ و ﻧﻤﺮه ﺑﺎﻻﺗﺮ از 55 ﻣﯿﺰان ﻧﺸﺨﻮار فکری ﺑﺎﻻ اﺳﺖ. ﻧﻤﺮات ﺑﺎﻻﺗﺮ در ایﻦ پرسش‌نامه به ﻣﻌﻨﺎی پاسخ ﻧﺸﺨﻮاری بیشتر افراد در هنگام مواجهه با موقعیتهای اﺳﺘﺮس‌آور می‌باشد (32). در پژوهش Erdur-Baker و Bugay ضرایب آلفای کرونباخ از 88/0 تا 92/0 و ضریب بازآزمایی مقیاس 67/0 گزارش شده است (33). در ایران Bagherinejad و همکاران در نمونه‌ای از دانشجویان آلفای کرونباخ را 88/0 بهدست آوردند. ایشان همبستگی ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻌﻨﺎداری را ﻣﯿﺎن پاسخ ﻧﺸﺨﻮارفکری ﺑﺎ اﺿﻄﺮاب و اﻓﺴﺮدگی گزارش کردند (34). در پژوهش حاضر پایایی پرسش‌نامه با روش آلفای کرونباخ برای بروز دادن 86/0، نشخوار افسرده 89/0 و در فکر فرو رفتن 85/0 و برای نمره کل 87/0 بهدست آمد.
مقیاس تاب‌آوری (Connor-Davidson Resilience Scale): این پرسش‌نامه توسط Connor و Davidson طراحی شده است و ۲۵ گویه دارد که در مقیاس لیکرت 5 درجه‌ای از هرگز (1) تا همیشه (5) نمره‌گذاری می‌شود و دامنه نمرات از 25 تا 125 قرار دارد. این مقیاس شامل پنج مؤلفه شایستگی فردی (8 گویه)، تحمل عواطف منفی (7 گویه)، اعتماد به غرایز شخصی (5 گویه)، مهار (3 گویه)، معنویت در افراد (2 گویه) بوده که نمره بالاتر در این مقیاس بیانگر تاب‌آوری بیشتر است. Connor و Davidson ضریب آلفای کرونباخ این مقیاس را ۸۹/۰ گزارش کرده‌اند (35). ضریب پایایی با روش بازآزمایی در فاصله ۴ هفته‌ای ۸۷/۰ بهدست آمده است. این مقیاس در ایران توسط Mohammadi ترجمه و هنجاریابی شد و ضریب آلفای کرونباخ آن 89/0 گزارش شد (36). در پژوهش حاضر آلفای کرونباخ مؤلفه شایستگی فردی 88/0، تحمل عواطف منفی 86/0، اعتماد به غرایز شخصی 89/0، مهار 88/0، معنویت در افراد 84/0 و برای نمره کل 86/0 بهدست آمد.
بهﻣﻨﻈﻮر ﺗﺠﺰیﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ دادهﻫﺎی جمعآوری شده، از ﻧﺮم‌اﻓﺰارﻫﺎی SPSS ﻧﺴﺨﻪ 27 و AMOS نسخه 24 استفاده ﺷﺪ و دادهﻫﺎ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از آﻣﺎر توصیفی (میانگین و اﻧﺤﺮاف ﻣﻌﯿﺎر) و آﻣﺎر اﺳﺘﻨﺒﺎطی (ﺿﺮیﺐ همبستگی Pearson) و ﻣﺪلیابی ﻣﻌﺎدﻻت ﺳﺎﺧﺘﺎری (Structural Equations Modeling; SEM) تحلیل ﺷﺪ. ﺳﻄﺢ ﻣﻌﻨﺎداری در آزﻣﻮنﻫﺎ 05/0 در ﻧﻈﺮ گرﻓﺘﻪ ﺷﺪ.
نتایج
در این مطالعه 300 نفر از دانش‌آموزان با میانگین و انحراف معیار سنی 57/0 ± 40/16 سال در طیف سنی 15 تا 18 سال مورد بررسی قرار گرفت. تعداد 180 نفر (60 درصد) از شرکت‌کنندگان دختر و 120 نفر (40 درصد) از شرکت‌کنندگان پسر بودند و 171 نفر (57 درصد) از آنان در پایه دهم، 115 نفر (3/38 درصد) در پایه یازدهم و 14 نفر (7/4 درصد) در پایه دوازدهم مشغول به تحصیل بودند که از این میان ۹۵ نفر در رشته انسانی (7/31 درصد)، ۱۳۷ نفر در رشته تجربی (7/45) و ۶۸ نفر در رشته ریاضی (7/22 درصد) قرار داشتند.
شاخصهای توصیفی متغیرهای پژوهش حاضر شامل میانگین و انحراف استاندارد در جدول 1 گزارش شده است. با توجه به نتایج ماتریس همبستگی، بین ذهن‌آگاهی و تاب‌آوری با اضطراب و افسردگی رابطه منفی و معنی‌دار و بین نشخوار فکری با اضطراب و افسردگی رابطه مثبت و معنی‌داری وجود داشت (01/0P<). هم‌چنین، بین ذهن‌آگاهی با تاب‌آوری رابطه مثبت و معنی‌دار و بین ذهن‌آگاهی با نشخوار فکری رابطه منفی و معنی‌دار وجود داشت (01/0P<).
این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-همبستگی و از نوع مدل‌سازی معادلات ساختاری است. جامعه آماری شامل کلیه دانش‌آموزان دوره دوم متوسطه مدارس شهرستان نیشابور در سال تحصیلی 1404-1403 بود. Tabachnick و همکاران برای برآورد حداقل تعداد نمونه فرمول m8+50N> را ارائه کرده‌اند که در آن m تعداد متغیرهای پیش‌بین و N حداقل حجم نمونه می‌باشد (27). در پژوهش حاضر، متغیرهای پیش‌بین شامل ذهن‌آگاهی در دو سطح، تاب‌آوری در پنج سطح و نشخوارفکری در سه سطح است و نمونه حداقل باید 130 نفر باشد که جهت افزایش اعتبار بیرونی 307 نفر با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. به این منظور ابتدا شهر نیشابور به چند منطقه جغرافیایی تقسیم شد و دو منطقه با استفاده از روش قرعه‌کشی انتخاب گردیدند. سپس از هر منطقه دو دبیرستان و از هر مدرسه سه کلاس به‌صورت تصادفی (با قرعه‌کشی) برگزیده شدند.
پژوهش پس از اخذ کد اخلاق از کمیته اخلاق دانشگاه سمنان با شناسه IR.SEMUMS.REC.1403.235 انجام شد. پرسش‌نامه‌ها شامل اطلاعات جمعیت‌شناختی و متغیرهای پژوهش به‌صورت حضوری در اختیار دانش‌آموزان قرار گرفت و جلسه توجیهی برای توضیح اهداف، نحوه پاسخ‌گویی، محرمانگی و اختیاری بودن مشارکت برگزار شد. در نهایت، 300 پاسخنامه معتبر وارد تحلیل شدند.
معیارهای ورود شامل سن 15 تا 18 سال، اشتغال به تحصیل در مدارس شهرستان نیشابور، رضایت کتبی آگاهانه دانش‌آموز و والدین پس از توضیح کامل پژوهش و عدم ابتلاء به اختلالات روانی (مانند اختلال افسردگی اساسی، اختلال اضطراب فراگیر، اختلال وسواس فکری-عملی و اختلال نقص توجه-بیش‌فعالی) و اختلالات جسمی (مانند صرع، دیابت، بیماری‌های قلبی-عروقی و آسم) بودند. عدم ابتلاء به این اختلالات از طریق مصاحبه بالینی ساختاریافته بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی ویرایش پنجم (Structured clinical interview for DSM-5, clinician version; SCID-5-CV) توسط روان‌شناس بالینی و بررسی پرونده سلامت تحصیلی دانش‌آموزان تأیید گردید. معیار خروج شامل عدم تکمیل پرسش‌نامه بود. ملاحظات اخلاقی از جمله رضایت آگاهانه، نداشتن هیچ‌گونه ضرر مالی و جانی رعایت شده است.
در این پژوهش، پس از اخذ مجوز اجرای پژوهش از دانشگاه و دریافت کداخلاق از کمیته اخلاق پژوهش، پژوهشگر ابتداء دو منطقه جغرافیایی به‌صورت تصادفی ساده (قرعه‌کشی) از شهرستان نیشابور را انتخاب نمود. سپس فهرست تمام مدارس دولتی دوره دوم متوسطه این مناطق تهیه گردید و از میان هر منطقه جغرافیایی دو مدرسه به روش نمونه‌گیری خوشه‌ای تصادفی انتخاب شدند. در این روش، هر مدرسه به‌عنوان یک خوشه در نظر گرفته شد و چهار خوشه به‌طور تصادفی (قرعه‌کشی) از کل خوشه‌ها انتخاب گردید تا نماینده جمعیت مورد مطالعه باشند. پیش از شروع فرآیند جمعآوری دادهها نیز، رضایت آگاهانه از دانش‌آموزان و والدین به صورت دو مرحله‌ای اخذ شد.
ابتداء والدین فرم رضایت‌نامه کتبی را دریافت کرده و پس از مطالعه، موافقت خود را با مشارکت فرزندانشان اعلام کردند. سپس در جلسه توجیهی در کلاس روند پژوهش، ناشناس ماندن پاسخ‌ها و اختیار کامل در مشارکت برای دانش‌آموزان توضیح داده شد و رضایت آگاهانه نیز از آنان دریافت شد. پس از هماهنگی با مدیران مدارس منتخب، پژوهشگر هدف پژوهش را برای دانش‌آموزان توضیح داد. پرسش‌نامه‌ها در محیط مدرسه و به صورت گروهی، با حضور مستقیم پژوهشگر در شیفت صبح تکمیل و در همان جلسه جمعآوری گردید. فرایند جمعآوری دادهها با استفاده از ابزارهای زیر انجام گرفت.
پرسش‌نامه اطلاعات جمعیت‌شناختی: این پرسش‌نامه ابزار محقق ساخته است که اطلاعات جمعیت شناختی سن، جنسیت، پایه تحصیلی و رشته تحصیلی را جمعآوری می‌کند.
مقیاس افسردگی، اضطراب، استرس (Depression Anxiety Stress Scales; DASS-21): این مقیاس دارای 21 گویه با طیف لیکرت 4 درجه‌ای (هیچ=0، کمی=1، گاهی=2، همیشه=3) است که توسط Lovibond و Lovibond در سال 1995 ساخته شده است. این مقیاس شامل سه مؤلفه افسردگی (3، 5، 10، 13، 16، 17، 21)، اضطراب (2، 4، 7، 9، 15، 19، 20) و استرس (1، 6، 8، 11، 12، 14، 18) است. دامنه نمرات هر مؤلفه 0 تا 21 است که نمره بالاتر در این مقیاس بیانگر علائم شدیدتر است. Lovibond و Lovibond این پرسش‌نامه را در یک نمونه غیربالینی اجراء کردند و ضریب آلفای کرونباخ برای سه خرده مقیاس در اضطراب، استرس و افسردگی به ترتیب 91/0، 84/0 و 90/0 بهدست آوردند (28). Ameri و Najafi همسانی درونی با روش آلفای کرونباخ برای مقیاس‌های افسردگی، اضطراب و استرس به‌ترتیب 84/0، 78/0 و 83/0 و برای مقیاس پریشانی روانشناختی 91/0 گزارش نمودند (29). در پژوهش حاضر، پایایی پرسش‌نامه با ضریب آلفای کرونباخ محاسبه شد که مقدار آن برای کل پرسش‌نامه 90/0 و برای مؤلفه‌های افسردگی 87/0، اضطراب 86/0 و استرس 89/0 بود.
مقیاس ذهن‌آگاهی نوجوانان (Mindfulness Attention Awareness Scale in adolescent): این پرسش‌نامه توسط Brown و همکاران در سال 2011 طراحی شد که 14 گویه دارد و در مقیاس لیکرت 6 درجه‌ای از تقریباً هرگز (1) تا تقریباً همیشه (6) نمره‌گذاری می‌شود و دامنه نمرات از 14 تا 84 قرار دارد. این مقیاس شامل دو مؤلفه عمل با آگاهی (8 گویه) و توجه به زمان حال (6 گویه) بوده که نمره بالاتر در این مقیاس بیانگر ذهن‌آگاهی بیشتر است. Brown و همکاران ضریب آلفای کرونباخ این پرسش‌نامه را 86/0 گزارش کردند (30). Mohsenabadi و همکاران همسانی درونی با روش آلفای کرونباخ را 81/0 گزارش نمودند (31). در پژوهش حاضر پایایی پرسش‌نامه با روش آلفای کرونباخ برای عمل با آگاهی 90/0 و توجه به زمان حال 88/0 و برای نمره کل 89/0 بهدست آمد.
پرسش‌نامه نشخوار فکری (The Ruminative Response Scale; RRS): این مقیاس توسط Nolen-Hoeksema و Morrow ساخته شده و دارای 22 گویه با طیف لیکرت 4 درجه‌ای از هرگز (نمره 1) تا اغلب اوقات (نمره 4) است. این مقیاس شامل سه مؤلفه بروز دادن (5 گویه)، نشخوار افسرده (12 گویه) و در فکر فرو رفتن (5 گویه) بوده که نمره بالاتر در این مقیاس بیانگر نشخوار فکری شدیدتر است. ﺣﺪاﻗﻞ و ﺣﺪاکثر ﻧﻤﺮه در ایﻦ ﻣﻘﯿﺎس 22 و 88 اﺳﺖ. ﻧﻤﺮه 22 ﺗﺎ 33 ﻣﯿﺰان ﻧﺸﺨﻮار فکری پایین اﺳﺖ، ﻧﻤﺮه 34 تا 55 ﻣﯿﺰان ﻧﺸﺨﻮار فکری ﻣﺘﻮﺳﻂ اﺳﺖ و ﻧﻤﺮه ﺑﺎﻻﺗﺮ از 55 ﻣﯿﺰان ﻧﺸﺨﻮار فکری ﺑﺎﻻ اﺳﺖ. ﻧﻤﺮات ﺑﺎﻻﺗﺮ در ایﻦ پرسش‌نامه به ﻣﻌﻨﺎی پاسخ ﻧﺸﺨﻮاری بیشتر افراد در هنگام مواجهه با موقعیتهای اﺳﺘﺮس‌آور می‌باشد (32). در پژوهش Erdur-Baker و Bugay ضرایب آلفای کرونباخ از 88/0 تا 92/0 و ضریب بازآزمایی مقیاس 67/0 گزارش شده است (33). در ایران Bagherinejad و همکاران در نمونه‌ای از دانشجویان آلفای کرونباخ را 88/0 بهدست آوردند. ایشان همبستگی ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻌﻨﺎداری را ﻣﯿﺎن پاسخ ﻧﺸﺨﻮارفکری ﺑﺎ اﺿﻄﺮاب و اﻓﺴﺮدگی گزارش کردند (34). در پژوهش حاضر پایایی پرسش‌نامه با روش آلفای کرونباخ برای بروز دادن 86/0، نشخوار افسرده 89/0 و در فکر فرو رفتن 85/0 و برای نمره کل 87/0 بهدست آمد.
مقیاس تاب‌آوری (Connor-Davidson Resilience Scale): این پرسش‌نامه توسط Connor و Davidson طراحی شده است و ۲۵ گویه دارد که در مقیاس لیکرت 5 درجه‌ای از هرگز (1) تا همیشه (5) نمره‌گذاری می‌شود و دامنه نمرات از 25 تا 125 قرار دارد. این مقیاس شامل پنج مؤلفه شایستگی فردی (8 گویه)، تحمل عواطف منفی (7 گویه)، اعتماد به غرایز شخصی (5 گویه)، مهار (3 گویه)، معنویت در افراد (2 گویه) بوده که نمره بالاتر در این مقیاس بیانگر تاب‌آوری بیشتر است. Connor و Davidson ضریب آلفای کرونباخ این مقیاس را ۸۹/۰ گزارش کرده‌اند (35). ضریب پایایی با روش بازآزمایی در فاصله ۴ هفته‌ای ۸۷/۰ بهدست آمده است. این مقیاس در ایران توسط Mohammadi ترجمه و هنجاریابی شد و ضریب آلفای کرونباخ آن 89/0 گزارش شد (36). در پژوهش حاضر آلفای کرونباخ مؤلفه شایستگی فردی 88/0، تحمل عواطف منفی 86/0، اعتماد به غرایز شخصی 89/0، مهار 88/0، معنویت در افراد 84/0 و برای نمره کل 86/0 بهدست آمد.
بهﻣﻨﻈﻮر ﺗﺠﺰیﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ دادهﻫﺎی جمعآوری شده، از ﻧﺮم‌اﻓﺰارﻫﺎی SPSS ﻧﺴﺨﻪ 27 و AMOS نسخه 24 استفاده ﺷﺪ و دادهﻫﺎ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از آﻣﺎر توصیفی (میانگین و اﻧﺤﺮاف ﻣﻌﯿﺎر) و آﻣﺎر اﺳﺘﻨﺒﺎطی (ﺿﺮیﺐ همبستگی Pearson) و ﻣﺪلیابی ﻣﻌﺎدﻻت ﺳﺎﺧﺘﺎری (Structural Equations Modeling; SEM) تحلیل ﺷﺪ. ﺳﻄﺢ ﻣﻌﻨﺎداری در آزﻣﻮنﻫﺎ 05/0 در ﻧﻈﺮ گرﻓﺘﻪ ﺷﺪ.
نتایج
در این مطالعه 300 نفر از دانش‌آموزان با میانگین و انحراف معیار سنی 57/0 ± 40/16 سال در طیف سنی 15 تا 18 سال مورد بررسی قرار گرفت. تعداد 180 نفر (60 درصد) از شرکت‌کنندگان دختر و 120 نفر (40 درصد) از شرکت‌کنندگان پسر بودند و 171 نفر (57 درصد) از آنان در پایه دهم، 115 نفر (3/38 درصد) در پایه یازدهم و 14 نفر (7/4 درصد) در پایه دوازدهم مشغول به تحصیل بودند که از این میان ۹۵ نفر در رشته انسانی (7/31 درصد)، ۱۳۷ نفر در رشته تجربی (7/45) و ۶۸ نفر در رشته ریاضی (7/22 درصد) قرار داشتند.
شاخصهای توصیفی متغیرهای پژوهش حاضر شامل میانگین و انحراف استاندارد در جدول 1 گزارش شده است. با توجه به نتایج ماتریس همبستگی، بین ذهن‌آگاهی و تاب‌آوری با اضطراب و افسردگی رابطه منفی و معنی‌دار و بین نشخوار فکری با اضطراب و افسردگی رابطه مثبت و معنی‌داری وجود داشت (01/0P<). هم‌چنین، بین ذهن‌آگاهی با تاب‌آوری رابطه مثبت و معنی‌دار و بین ذهن‌آگاهی با نشخوار فکری رابطه منفی و معنی‌دار وجود داشت (01/0P<).
جدول 1- شاخصهای توصیفی و همبستگی متغیرهای پژوهش در دانش‌آموزان 18-16 سال شهرستان نیشابور در سال 1404-1403 (300=n)
** ضریب همبستگی Pearson، 01/0>P
| متغیر | میانگین | انحراف استاندارد | بیشینه-کمینه | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 1- اضطراب | 30/6 | 96/4 | 21-0 | 1 | ||||
| 2- افسردگی | 80/5 | 54/4 | 21-0 | **55/0 | 1 | |||
| 3- ذهن‌آگاهی | 26/65 | 91/10 | 84-20 | **43/0- | **54/0- | 1 | ||
| 4- نشخوارفکری | 48/46 | 31/14 | 88-22 | **52/0 | **61/0 | **45/0- | 1 | |
| 5- تاب‌آوری | 03/64 | 02/15 | 100-25 | **41/0- | **50/0- | **38/0 | **42/0- | 1 |
** ضریب همبستگی Pearson، 01/0>P
در پژوهش حاضر، برای بررسی برازش روابط، از مدل‌یابی معادلات ساختاری استفاده شد و پیش از آن، پیش‌فرض‌های آماری ارزیابی گردید. نرمال بودن یک‌متغیره با شاخصهای کجی و کشیدگی تأیید شد (دامنه 2±)، و نرمال بودن چندمتغیره با ضریب کشیدگی استاندارد Mardia (23/4) و نسبت بحرانی (87/1) بررسی شد که هر دو کمتر از 5 و نشان‌دهنده برقراری پیش‌فرض بودند (37). داده‌های پرت با شاخص Mahalanobis شناسایی (38) و هفت مورد حذف شد. پیش‌فرض عدم هم‌خطی چندگانه با شاخصهای تحمل و عامل تورم واریانس بررسی شد و هیچ تخطی مشاهده نشد. جزئیات آماری متغیرها شامل ذهن‌آگاهی دارای کجی برابر با 74/0-، کشیدگی 89/0، شاخص تحمل 74/0 و عامل تورم واریانس برابر با 34/1 بود؛ نشخوارفکری دارای کجی 51/0، کشیدگی 10/0-، شاخص تحمل 71/0 و عامل تورم واریانس برابر با 39/1 بود؛ تاب‌آوری دارای کجی 24/0-، کشیدگی 28/0، شاخص تحمل 77/0 و عامل تورم واریانس برابر با 29/1 بود؛ و اضطراب دارای کجی 80/0 و کشیدگی 29/0 و افسردگی دارای کجی 78/0 و کشیدگی 04/0 بود. بنابراین، پیش‌فرض‌های آماری برقرار بوده و مدل معادلات ساختاری روش مناسبی برای ارزیابی برازش مدل است (37).
پیش از بررسی ضرایب ساختاری، برازندگی مدل پیشنهادی مورد ارزیابی قرار گرفت. شاخصهای برازش مدل در جدول 2 گزارش شده است. به‌طور کلی، یک مدل مناسب باید دارای مقدار کای‌دو (Chi-square test) غیرمعنی‌دار و کای‌دو نسبت به درجه آزادی (χ²/df) کمتر از ۳ باشد. هم‌چنین، شاخص نیکویی برازش (Goodness of Fit Index; GFI)، شاخص نیکویی برازش تعدیل یافته (Adjusted Goodness of Fit Index; AGFI)، شاخص برازش تطبیقی (Comparative Fit Index; CFI) و شاخص برازندگی هنجار شده (Normed Fit Index; NFI) مقادیری بالاتر از 90/0 داشته باشند. علاوه بر این، شاخص برازش افزایشی (Incremental Fit Index; IFI) نیز مقادیری بالاتر از 90/0 را بیان می‌کند. مهم‌ترین معیار برازش مدل، شاخص ریشه میانگین مجذورات خطای تقریب (Root Mean Square Error of Approximation; RMSEA) است که مقادیر کمتر از 08/0 بیانگر برازش مطلوب مدل بوده و نسبت به حجم نمونه حساسیت کمتری دارد (27). طبق نتایج جدول 2، شاخصهای برازش (94/0=CFI، 91/0=GFI، 92/0=NFI، 94/0=IFI و 078/0=RMSEA) حاکی از برازش خوب مدل پیشنهادی با دادهها است (39).
پیش از بررسی ضرایب ساختاری، برازندگی مدل پیشنهادی مورد ارزیابی قرار گرفت. شاخصهای برازش مدل در جدول 2 گزارش شده است. به‌طور کلی، یک مدل مناسب باید دارای مقدار کای‌دو (Chi-square test) غیرمعنی‌دار و کای‌دو نسبت به درجه آزادی (χ²/df) کمتر از ۳ باشد. هم‌چنین، شاخص نیکویی برازش (Goodness of Fit Index; GFI)، شاخص نیکویی برازش تعدیل یافته (Adjusted Goodness of Fit Index; AGFI)، شاخص برازش تطبیقی (Comparative Fit Index; CFI) و شاخص برازندگی هنجار شده (Normed Fit Index; NFI) مقادیری بالاتر از 90/0 داشته باشند. علاوه بر این، شاخص برازش افزایشی (Incremental Fit Index; IFI) نیز مقادیری بالاتر از 90/0 را بیان می‌کند. مهم‌ترین معیار برازش مدل، شاخص ریشه میانگین مجذورات خطای تقریب (Root Mean Square Error of Approximation; RMSEA) است که مقادیر کمتر از 08/0 بیانگر برازش مطلوب مدل بوده و نسبت به حجم نمونه حساسیت کمتری دارد (27). طبق نتایج جدول 2، شاخصهای برازش (94/0=CFI، 91/0=GFI، 92/0=NFI، 94/0=IFI و 078/0=RMSEA) حاکی از برازش خوب مدل پیشنهادی با دادهها است (39).
جدول 2- شاخصهای برازش مدل پژوهش بررسی نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان 18-16 سال شهرستان نیشابور در سال 1404-1403 (300=n)
| شاخص برازندگی | χ2/df | CFI | NFI | GFI | AGFI | IFI | RMSEA |
| سطح قابل قبول (39) | <5 | >90/0 | >90/0 | >90/0 | >90/0 | >90/0 | <08/0 |
| پیشنهادی | 541/3 | 940/0 | 922/0 | 913/0 | 903/0 | 941/0 | 078/0 |
| نتیجه | تأیید | تأیید | تأیید | تأیید | تأیید | تأیید | تأیید |
هم‌چنین، شاخص R² نشان‌دهنده واریانس تبیین شده متغیرهای درونزا می‌باشد؛ ضریب تعیین متغیر اضطراب 34/0 و افسردگی 50/0 بود که نشان می‌دهد ذهن‌آگاهی، نشخوار فکری و تاب‌آوری 34 درصد از تغییرات اضطراب و 50 درصد از تغییرات افسردگی را پیش‌بینی می‌کنند و این میزان در حد متوسط قرار دارد (37). نمودار 2، الگوی پیشنهادی پژوهش را نمایش می‌دهد.
نمودار 2- ضرایب استاندارد مدل پیشنهادی بررسی نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان 18-16 سال شهرستان نیشابور در سال 1404-1403 (300=n)
ضرایب استاندارد کلیه مسیرها و مقادیر بحرانی در مدل آزمون شده در جدول 3 قابل مشاهده است. نتایج جدول 3 نشان می‌دهد، ذهن‌آگاهی (001/0P<، 30/0-=β)، تاب‌آوری (001/0P<،
23/0-=β) و نشخوار فکری (001/0P<، 37/0=β) بر افسردگی اثر معنی‌داری دارد. هم‌چنین، نتایج نشان داد ذهن‌آگاهی (001/0P<، 26/0-=β)، تاب‌آوری (001/0P<، 14/0-=β) و نشخوار فکری (001/0P<، 33/0=β) بر اضطراب اثر معنی‌داری دارد. اثر مستقیم ذهن‌آگاهی بر تاب‌آوری (001/0P<، 49/0=β) و نشخوار فکری (001/0P<، 57/0-=β) نیز معنی‌دار بود.
23/0-=β) و نشخوار فکری (001/0P<، 37/0=β) بر افسردگی اثر معنی‌داری دارد. هم‌چنین، نتایج نشان داد ذهن‌آگاهی (001/0P<، 26/0-=β)، تاب‌آوری (001/0P<، 14/0-=β) و نشخوار فکری (001/0P<، 33/0=β) بر اضطراب اثر معنی‌داری دارد. اثر مستقیم ذهن‌آگاهی بر تاب‌آوری (001/0P<، 49/0=β) و نشخوار فکری (001/0P<، 57/0-=β) نیز معنی‌دار بود.
جدول 3- ضرایب استاندارد مسیرهای الگوی پیشنهادی بررسی نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان 18-16 سال شهرستان نیشابور در سال 1404-1403 (300=n)
| مسیر | ضرایب استاندارد | ضرایب غیراستاندارد | خطای استاندارد | نسبت بحرانی | مقدار P |
| ذهن‌آگاهی---> تاب‌آوری | 49/0 | 42/0 | 057/0 | 49/7 | 001/0> |
| ذهن‌آگاهی ---> نشخوار فکری | 57/0- | 24/0- | 028/0 | 68/8- | 001/0> |
| ذهن‌آگاهی ---> افسردگی | 30/0- | 24/0- | 054/0 | 43/4- | 001/0> |
| ذهن‌آگاهی ---> اضطراب | 26/0- | 19/0- | 056/0 | 48/3- | 001/0> |
| تاب‌آوری ---> افسردگی | 23/0- | 20/0- | 048/0 | 38/4- | 001/0> |
| تاب‌آوری ---> اضطراب | 14/0- | 12/0- | 050/0 | 50/2- | 001/0> |
| نشخوار فکری ---> افسردگی | 37/0 | 68/0 | 104/0 | 60/6 | 001/0> |
| نشخوار فکری ---> اضطراب | 33/0 | 56/0 | 108/0 | 25/5 | 001/0> |
در ادامه، نتایج حاصل از روابط واسطهای با استفاده از آزمون بوت استرپ (Bootstrap) به جهت آزمودن مسیر واسطهای در جدول 4 نشان داده شده است. نتایج آزمون بوت استرپ نشان داد که اثر غیرمستقیم ذهن‌آگاهی از طریق نشخوارفکری و تاب‌آوری بر اضطراب (26/0-=β، 01/0>P) و افسردگی (32/0-=β، 01/0>P) از لحاظ آماری معنی‌دار بود و نشخوارفکری و تاب‌آوری به‌صورت جزئی و نه کامل قادر به میانجی‌گری بین متغیرهای پیش‌بین با ملاک؛ یعنی بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب بود.
جدول 4- نتایج بوت استرپ برای مسیر غیر مستقیم الگوی پیشنهادی بررسی نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان 18-16 سال شهرستان نیشابور در سال 1404-1403 (300=n)
| مسیرها | اثر غیرمستقیم | خطای استاندارد | حد بالا |
حد پایین | مقدار P |
| ذهن‌آگاهی بر افسردگی از طریق نشخوار فکری و تاب‌آوری | 32/0- | 082/0 | 188/0- | 508/0- | 001/0> |
| ذهن‌آگاهی بر اضطراب از طریق نشخوار فکری و تاب‌آور | 26/0- | 071/0 | 161/0- | 414/0- | 001/0> |
بحث
پژوهش حاضر با هدف تعیین نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان انجام شد. اولین یافته پژوهش نشان داد بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب همبستگی منفی و معنی‌داری وجود دارد که با نتایج پژوهش‌های پیشین همسو است (9، 11، 18). در تبیین این یافته میتوان گفت ذهن‌آگاهی به عنوان آگاهی غیرقضاوتی از تجارب لحظه‌ای حاضر (10) با کاهش توجه به افکار منفی و افزایش پذیرش تجارب درونی به عنوان یک عامل محافظتی در برابر نشانه‌های افسردگی و اضطراب عمل می‌کند. به عبارت دقیق‌تر، ذهن‌آگاهی با ایجاد فاصله‌ای بین فرد و افکار منفی‌اش از گرفتارشدن در چرخه‌های تکراری تفکر منفی جلوگیری می‌کند و به فرد امکان می‌دهد تا به جای واکنش هیجانی آنی پاسخ‌های انطباقی‌تری به موقعیتهای استرس‌زا نشان دهد (13). این فرایند به‌ویژه در نوجوانان که به‌دلیل حساسیت بالای هیجانی و رشد ناقص مهارت‌های تنظیم هیجان در معرض آسیب‌پذیری بیشتری هستند، نقش محافظتی مهمی ایفا می‌کند.
پژوهش‌های متعدد نشان داده‌اند که سطوح بالاتر ذهن‌آگاهی با کاهش علائم افسردگی و اضطراب در جمعیت‌های مختلف از جمله نوجوانان همراه است (20 ،13). در یک مطالعه طولی بر روی نوجوانان ذهن‌آگاهی به طور منفی علائم افسردگی را پیش‌بینی کرد که نشان‌دهنده نقش محافظتی آن در طول زمان است (18). هم‌چنین، نتایج یک متا-آنالیز نشان داد مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی در محیط مدرسه تأثیر مثبتی بر کاهش علائم افسردگی و اضطراب نوجوانان داشته است (11). افزون بر این، مرور سیستماتیک کارآزمایی‌های بالینی تصادفی‌شده نشان داد که درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی تأثیر مثبت متوسطی بر کاهش اضطراب و افسردگی در کودکان و نوجوانان دارد (۹). این یافتهها همگی مؤید آن است که ذهن‌آگاهی با مکانیسم‌های مختلفی از جمله کاهش نشخوار فکری و افزایش تنظیم هیجانی به کاهش آسیب‌پذیری نوجوانان در برابر افسردگی و اضطراب کمک می‌کند و این رابطه در جمعیت‌های مختلف به‌طور تجربی تأیید شده است (26 ،14).
هم‌چنین، یافته بعدی پژوهش حاضر مبنی بر وجود رابطه مستقیم و معنی‌دار بین ذهن‌آگاهی با نشخوارفکری و تاب‌آوری، با نتایج مطالعات پیشین هم‌راستا است (26 ،19). در تبیین این یافته میتوان گفت، ذهن‌آگاهی به‌عنوان ظرفیت آگاهی غیرقضاوتی از لحظه حال (10) با مکانیسم‌های شناختی و هیجانی مختلفی هم‌زمان بر کاهش نشخوار فکری و افزایش تاب‌آوری تأثیر می‌گذارد. به‌بیان دقیق‌تر، هنگامی که نوجوانان با سطوح بالاتر ذهن‌آگاهی، افکار و هیجانات خود را بدون قضاوت مشاهده می‌کنند، کمتر در معرض راه‌اندازی چرخه‌های نشخوار فکری قرار می‌گیرند (20)؛ زیرا ذهن‌آگاهی توانایی دیدن افکار به‌عنوان رویدادهای ذهنی گذرا و نه واقعیت‌های عینی را تقویت می‌کند و بدین‌ترتیب از تداوم تمرکز منفی بر علائم پریشانی و علل و پیامدهای آن جلوگیری می‌نماید (14). در مقابل، ذهن‌آگاهی با افزایش آگاهی از تجارب درونی و کاهش واکنش‌پذیری هیجانی، ظرفیت نوجوانان را برای سازگاری فعالانه با موقعیتهای استرس‌زا افزایش می‌دهد و از این طریق سطح تاب‌آوری آنان را ارتقاء می‌بخشد (25 ،23)؛ به‌گونه‌ای که نوجوانان ذهن‌آگاه، در مواجهه با چالش‌ها از راهبردهای مقابله‌ای کارآمدتر استفاده کرده و سریع‌تر به تعادل هیجانی بازمی‌گردند. نتایج یک مطالعه طولی نشان داد که ذهن‌آگاهی از طریق کاهش نشخوار فکری، علائم افسردگی را در نوجوانان کاهش می‌دهد (۱۸). هم‌چنین، در یک مطالعه همبستگی رابطه منفی بین ذهن‌آگاهی و نشخوار فکری در نوجوانان تأیید شد (13). از سوی دیگر، نتایج یک مرور سیستماتیک نشان داد که ذهن‌آگاهی به‌عنوان یک عامل محافظتی، رابطه مثبتی با تاب‌آوری در نوجوانان و بزرگسالان جوان دارد (۲۵). این یافتهها حاکی از آن است که ذهن‌آگاهی از دو مسیر مجزا اما مکمل، یعنی کاهش نشخوار فکری و افزایش تاب‌آوری، به بهبود سلامت روان نوجوانان کمک می‌کند.
یافتهها هم‌چنین نشان داد نشخوارفکری و تاب‌آوری اثر مستقیم بر اضطراب و افسردگی دارد. در تبیین این یافته میتوان گفت نشخوار فکری به‌عنوان یک عامل خطر با تداوم تمرکز بر افکار منفی و تعمیم آن‌ها به جنبه‌های مختلف زندگی، آسیب‌پذیری نوجوانان را در برابر افسردگی و اضطراب افزایش می‌دهد (32 ،16 ،15). در مقابل، تاب‌آوری به‌عنوان یک عامل محافظتی با تقویت سازگاری فعالانه و استفاده از راهبردهای مقابله‌ای کارآمد از شدت علائم افسردگی و اضطراب می‌کاهد (25 ،22 ،21). این یافتهها نشان می‌دهد که نشخوار فکری و تاب‌آوری هر یک به‌طور مستقیم و از مسیرهای متفاوت بر سلامت روان نوجوانان تأثیر می‌گذارند.
هم‌چنین، نتایج پژوهش حاضر نشان داد که نشخوارفکری و تاب‌آوری نقش میانجی در رابطه میان ذهن‌آگاهی بر اضطراب و افسردگی ایفاء می‌کنند. در تبیین این یافته، میتوان گفت، ذهن‌آگاهی از دو مسیر مجزا اما مکمل، بر کاهش علائم افسردگی و اضطراب در نوجوانان تأثیر می‌گذارد: مسیر اول از طریق کاهش نشخوار فکری و مسیر دوم از طریق افزایش تاب‌آوری است. به عبارت دقیق‌تر، ذهن‌آگاهی با تقویت آگاهی غیرقضاوتی از تجارب لحظه‌ای به نوجوانان کمک می‌کند تا از چرخه‌های تکراری تفکر منفی فاصله بگیرند و در نتیجه نشخوار فکری کاهش می‌یابد (20 ،14). از سوی دیگر، ذهن‌آگاهی با افزایش آگاهی از تجارب درونی و کاهش واکنش‌پذیری هیجانی، ظرفیت نوجوانان را برای سازگاری فعالانه با موقعیتهای استرس‌زا افزایش می‌دهد و از این طریق سطح تاب‌آوری آنان را ارتقا می‌بخشد (25 ،23). این دو مسیر میانجی نشان‌دهنده آن است که ذهن‌آگاهی نه‌تنها به‌طور مستقیم، بلکه به‌طور غیرمستقیم و از طریق مکانیسم‌های شناختی (کاهش نشخوار) و هیجانی-رفتاری (افزایش تاب‌آوری) به کاهش آسیب‌پذیری نوجوانان در برابر افسردگی و اضطراب کمک می‌کند. به‌بیان دیگر، نوجوانانی که از سطوح بالاتر ذهن‌آگاهی برخوردارند، هم از گرفتارشدن در افکار تکراری و منفی رهایی می‌یابند و هم در مواجهه با چالش‌ها، انعطاف‌پذیری و سازگاری بیشتری از خود نشان می‌دهند؛ در نتیجه کمتر دچار نشانه‌های افسردگی و اضطراب می‌شوند. این یافته با مدل نظری پژوهش که بر نقش دوگانه نشخوار فکری به‌عنوان عامل خطر و تاب‌آوری به‌عنوان عامل محافظت تأکید دارد، همسو بوده و نشان دهنده اهمیت توجه هم‌زمان به هر دو سازوکار میانجی در طراحی مداخلات پیشگیرانه و درمانی برای نوجوانان است.
از جمله محدودیت‌های پژوهش حاضر میتوان به استفاده از ابزار خودگزارشی، محدود بودن جامعه آماری به دانش‌آموزان نیشابور و مقطعی بودن پژوهش اشاره کرد. هم‌چنین، این مطالعه بر روی کل نمونه دانش‌آموزی انجام شده و تعمیم روابط ساختاری به تفکیک جنسیت نیازمند پژوهش‌های مستقل آتی با آزمون‌های چندگروهی است. پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های مشابه در سایر جوامع و با ابزارهای متفاوت انجام شود. هم‌چنین، بررسی عوامل دیگر مؤثر بر اضطراب و افسردگی مانند وسواس و نگرانی، با روش‌های کیفی و مصاحبه پیشنهاد می‌شود. انجام این پژوهش در گروه‌های دانشجویان و دانش‌آموزان مبتلا به اضطراب و افسردگی، می‌تواند به تعمیم نتایج کمک کند. در نهایت پیشنهاد می‌شود پژوهشگران در بسته‌های مداخله‌ای آینده، اثر میانجی‌های شناختی (نشخوار) و هیجانی (تاب‌آوری) را به عنوان شاخصهای دستاورد درمان ارزیابی کنند.
نتیجه‌گیری
بر اساس یافته‌های پژوهش حاضر، ذهن‌آگاهی هم به‌طور مستقیم و هم از طریق کاهش نشخوار فکری و افزایش تاب‌آوری به کاهش علائم افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان کمک می‌کند. به عبارت دیگر، ذهن‌آگاهی با کاهش افکار تکراری و منفی از یک سو و افزایش توانایی مقابله با چالش‌ها از سوی دیگر، آسیب‌پذیری روانی نوجوانان را کاهش می‌دهد. از این رو، طراحی مداخلات پیشگیرانه و درمانی در مدارس باید بر آموزش مهارت‌های ذهن‌آگاهی، کاهش نشخوار فکری و تقویت تاب‌آوری به‌طور هم‌زمان متمرکز باشد که می‌تواند گامی مؤثر در ارتقاء سلامت روان دانش‌آموزان باشد.
تشکر و قدردانی
این مقاله برگرفته از پایاننامه مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه سمنان است. نویسندگان صمیمانه از تمامی شرکت‌کنندگان که با حمایت ارزشمند خود زمینه اجرای این پژوهش را فراهم کردند، قدردانی می‌کنند.
تعارض منافع: مطابق با اظهارات نویسندگان، این مطالعه فاقد هرگونه تعارض منافع است.
حامی مالی: این پژوهش از هیچ منبع مالی یا حمایتی بهره‌مند نبوده است.
ملاحظات اخلاقی (کد اخلاق): این پژوهش با کد اخلاق IR.SEMUMS.REC.1403.235 در کمیته اخلاق دانشگاه سمنان تصویب شده است.
مشارکت نویسندگان
- طراحی ایده: محمود نجفی، مریم سلیمانی
- روش کار: محمود نجفی، مریم سلیمانی
- جمعآوری دادهها: مریم سلیمانی
- تجزیه و تحلیل دادهها: مریم سلیمانی
- نظارت: محمود نجفی
- مدیریت پروژه: محمود نجفی
- نگارش-پیشنویس اصلی: محمود نجفی، مریم سلیمانی
- نگارش-بررسی و ویرایش: محمود نجفی، مریم سلیمانی
پژوهش حاضر با هدف تعیین نقش میانجی نشخوار فکری و تاب‌آوری در رابطه بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان انجام شد. اولین یافته پژوهش نشان داد بین ذهن‌آگاهی با افسردگی و اضطراب همبستگی منفی و معنی‌داری وجود دارد که با نتایج پژوهش‌های پیشین همسو است (9، 11، 18). در تبیین این یافته میتوان گفت ذهن‌آگاهی به عنوان آگاهی غیرقضاوتی از تجارب لحظه‌ای حاضر (10) با کاهش توجه به افکار منفی و افزایش پذیرش تجارب درونی به عنوان یک عامل محافظتی در برابر نشانه‌های افسردگی و اضطراب عمل می‌کند. به عبارت دقیق‌تر، ذهن‌آگاهی با ایجاد فاصله‌ای بین فرد و افکار منفی‌اش از گرفتارشدن در چرخه‌های تکراری تفکر منفی جلوگیری می‌کند و به فرد امکان می‌دهد تا به جای واکنش هیجانی آنی پاسخ‌های انطباقی‌تری به موقعیتهای استرس‌زا نشان دهد (13). این فرایند به‌ویژه در نوجوانان که به‌دلیل حساسیت بالای هیجانی و رشد ناقص مهارت‌های تنظیم هیجان در معرض آسیب‌پذیری بیشتری هستند، نقش محافظتی مهمی ایفا می‌کند.
پژوهش‌های متعدد نشان داده‌اند که سطوح بالاتر ذهن‌آگاهی با کاهش علائم افسردگی و اضطراب در جمعیت‌های مختلف از جمله نوجوانان همراه است (20 ،13). در یک مطالعه طولی بر روی نوجوانان ذهن‌آگاهی به طور منفی علائم افسردگی را پیش‌بینی کرد که نشان‌دهنده نقش محافظتی آن در طول زمان است (18). هم‌چنین، نتایج یک متا-آنالیز نشان داد مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی در محیط مدرسه تأثیر مثبتی بر کاهش علائم افسردگی و اضطراب نوجوانان داشته است (11). افزون بر این، مرور سیستماتیک کارآزمایی‌های بالینی تصادفی‌شده نشان داد که درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی تأثیر مثبت متوسطی بر کاهش اضطراب و افسردگی در کودکان و نوجوانان دارد (۹). این یافتهها همگی مؤید آن است که ذهن‌آگاهی با مکانیسم‌های مختلفی از جمله کاهش نشخوار فکری و افزایش تنظیم هیجانی به کاهش آسیب‌پذیری نوجوانان در برابر افسردگی و اضطراب کمک می‌کند و این رابطه در جمعیت‌های مختلف به‌طور تجربی تأیید شده است (26 ،14).
هم‌چنین، یافته بعدی پژوهش حاضر مبنی بر وجود رابطه مستقیم و معنی‌دار بین ذهن‌آگاهی با نشخوارفکری و تاب‌آوری، با نتایج مطالعات پیشین هم‌راستا است (26 ،19). در تبیین این یافته میتوان گفت، ذهن‌آگاهی به‌عنوان ظرفیت آگاهی غیرقضاوتی از لحظه حال (10) با مکانیسم‌های شناختی و هیجانی مختلفی هم‌زمان بر کاهش نشخوار فکری و افزایش تاب‌آوری تأثیر می‌گذارد. به‌بیان دقیق‌تر، هنگامی که نوجوانان با سطوح بالاتر ذهن‌آگاهی، افکار و هیجانات خود را بدون قضاوت مشاهده می‌کنند، کمتر در معرض راه‌اندازی چرخه‌های نشخوار فکری قرار می‌گیرند (20)؛ زیرا ذهن‌آگاهی توانایی دیدن افکار به‌عنوان رویدادهای ذهنی گذرا و نه واقعیت‌های عینی را تقویت می‌کند و بدین‌ترتیب از تداوم تمرکز منفی بر علائم پریشانی و علل و پیامدهای آن جلوگیری می‌نماید (14). در مقابل، ذهن‌آگاهی با افزایش آگاهی از تجارب درونی و کاهش واکنش‌پذیری هیجانی، ظرفیت نوجوانان را برای سازگاری فعالانه با موقعیتهای استرس‌زا افزایش می‌دهد و از این طریق سطح تاب‌آوری آنان را ارتقاء می‌بخشد (25 ،23)؛ به‌گونه‌ای که نوجوانان ذهن‌آگاه، در مواجهه با چالش‌ها از راهبردهای مقابله‌ای کارآمدتر استفاده کرده و سریع‌تر به تعادل هیجانی بازمی‌گردند. نتایج یک مطالعه طولی نشان داد که ذهن‌آگاهی از طریق کاهش نشخوار فکری، علائم افسردگی را در نوجوانان کاهش می‌دهد (۱۸). هم‌چنین، در یک مطالعه همبستگی رابطه منفی بین ذهن‌آگاهی و نشخوار فکری در نوجوانان تأیید شد (13). از سوی دیگر، نتایج یک مرور سیستماتیک نشان داد که ذهن‌آگاهی به‌عنوان یک عامل محافظتی، رابطه مثبتی با تاب‌آوری در نوجوانان و بزرگسالان جوان دارد (۲۵). این یافتهها حاکی از آن است که ذهن‌آگاهی از دو مسیر مجزا اما مکمل، یعنی کاهش نشخوار فکری و افزایش تاب‌آوری، به بهبود سلامت روان نوجوانان کمک می‌کند.
یافتهها هم‌چنین نشان داد نشخوارفکری و تاب‌آوری اثر مستقیم بر اضطراب و افسردگی دارد. در تبیین این یافته میتوان گفت نشخوار فکری به‌عنوان یک عامل خطر با تداوم تمرکز بر افکار منفی و تعمیم آن‌ها به جنبه‌های مختلف زندگی، آسیب‌پذیری نوجوانان را در برابر افسردگی و اضطراب افزایش می‌دهد (32 ،16 ،15). در مقابل، تاب‌آوری به‌عنوان یک عامل محافظتی با تقویت سازگاری فعالانه و استفاده از راهبردهای مقابله‌ای کارآمد از شدت علائم افسردگی و اضطراب می‌کاهد (25 ،22 ،21). این یافتهها نشان می‌دهد که نشخوار فکری و تاب‌آوری هر یک به‌طور مستقیم و از مسیرهای متفاوت بر سلامت روان نوجوانان تأثیر می‌گذارند.
هم‌چنین، نتایج پژوهش حاضر نشان داد که نشخوارفکری و تاب‌آوری نقش میانجی در رابطه میان ذهن‌آگاهی بر اضطراب و افسردگی ایفاء می‌کنند. در تبیین این یافته، میتوان گفت، ذهن‌آگاهی از دو مسیر مجزا اما مکمل، بر کاهش علائم افسردگی و اضطراب در نوجوانان تأثیر می‌گذارد: مسیر اول از طریق کاهش نشخوار فکری و مسیر دوم از طریق افزایش تاب‌آوری است. به عبارت دقیق‌تر، ذهن‌آگاهی با تقویت آگاهی غیرقضاوتی از تجارب لحظه‌ای به نوجوانان کمک می‌کند تا از چرخه‌های تکراری تفکر منفی فاصله بگیرند و در نتیجه نشخوار فکری کاهش می‌یابد (20 ،14). از سوی دیگر، ذهن‌آگاهی با افزایش آگاهی از تجارب درونی و کاهش واکنش‌پذیری هیجانی، ظرفیت نوجوانان را برای سازگاری فعالانه با موقعیتهای استرس‌زا افزایش می‌دهد و از این طریق سطح تاب‌آوری آنان را ارتقا می‌بخشد (25 ،23). این دو مسیر میانجی نشان‌دهنده آن است که ذهن‌آگاهی نه‌تنها به‌طور مستقیم، بلکه به‌طور غیرمستقیم و از طریق مکانیسم‌های شناختی (کاهش نشخوار) و هیجانی-رفتاری (افزایش تاب‌آوری) به کاهش آسیب‌پذیری نوجوانان در برابر افسردگی و اضطراب کمک می‌کند. به‌بیان دیگر، نوجوانانی که از سطوح بالاتر ذهن‌آگاهی برخوردارند، هم از گرفتارشدن در افکار تکراری و منفی رهایی می‌یابند و هم در مواجهه با چالش‌ها، انعطاف‌پذیری و سازگاری بیشتری از خود نشان می‌دهند؛ در نتیجه کمتر دچار نشانه‌های افسردگی و اضطراب می‌شوند. این یافته با مدل نظری پژوهش که بر نقش دوگانه نشخوار فکری به‌عنوان عامل خطر و تاب‌آوری به‌عنوان عامل محافظت تأکید دارد، همسو بوده و نشان دهنده اهمیت توجه هم‌زمان به هر دو سازوکار میانجی در طراحی مداخلات پیشگیرانه و درمانی برای نوجوانان است.
از جمله محدودیت‌های پژوهش حاضر میتوان به استفاده از ابزار خودگزارشی، محدود بودن جامعه آماری به دانش‌آموزان نیشابور و مقطعی بودن پژوهش اشاره کرد. هم‌چنین، این مطالعه بر روی کل نمونه دانش‌آموزی انجام شده و تعمیم روابط ساختاری به تفکیک جنسیت نیازمند پژوهش‌های مستقل آتی با آزمون‌های چندگروهی است. پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های مشابه در سایر جوامع و با ابزارهای متفاوت انجام شود. هم‌چنین، بررسی عوامل دیگر مؤثر بر اضطراب و افسردگی مانند وسواس و نگرانی، با روش‌های کیفی و مصاحبه پیشنهاد می‌شود. انجام این پژوهش در گروه‌های دانشجویان و دانش‌آموزان مبتلا به اضطراب و افسردگی، می‌تواند به تعمیم نتایج کمک کند. در نهایت پیشنهاد می‌شود پژوهشگران در بسته‌های مداخله‌ای آینده، اثر میانجی‌های شناختی (نشخوار) و هیجانی (تاب‌آوری) را به عنوان شاخصهای دستاورد درمان ارزیابی کنند.
نتیجه‌گیری
بر اساس یافته‌های پژوهش حاضر، ذهن‌آگاهی هم به‌طور مستقیم و هم از طریق کاهش نشخوار فکری و افزایش تاب‌آوری به کاهش علائم افسردگی و اضطراب در دانش‌آموزان کمک می‌کند. به عبارت دیگر، ذهن‌آگاهی با کاهش افکار تکراری و منفی از یک سو و افزایش توانایی مقابله با چالش‌ها از سوی دیگر، آسیب‌پذیری روانی نوجوانان را کاهش می‌دهد. از این رو، طراحی مداخلات پیشگیرانه و درمانی در مدارس باید بر آموزش مهارت‌های ذهن‌آگاهی، کاهش نشخوار فکری و تقویت تاب‌آوری به‌طور هم‌زمان متمرکز باشد که می‌تواند گامی مؤثر در ارتقاء سلامت روان دانش‌آموزان باشد.
تشکر و قدردانی
این مقاله برگرفته از پایاننامه مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه سمنان است. نویسندگان صمیمانه از تمامی شرکت‌کنندگان که با حمایت ارزشمند خود زمینه اجرای این پژوهش را فراهم کردند، قدردانی می‌کنند.
تعارض منافع: مطابق با اظهارات نویسندگان، این مطالعه فاقد هرگونه تعارض منافع است.
حامی مالی: این پژوهش از هیچ منبع مالی یا حمایتی بهره‌مند نبوده است.
ملاحظات اخلاقی (کد اخلاق): این پژوهش با کد اخلاق IR.SEMUMS.REC.1403.235 در کمیته اخلاق دانشگاه سمنان تصویب شده است.
مشارکت نویسندگان
- طراحی ایده: محمود نجفی، مریم سلیمانی
- روش کار: محمود نجفی، مریم سلیمانی
- جمعآوری دادهها: مریم سلیمانی
- تجزیه و تحلیل دادهها: مریم سلیمانی
- نظارت: محمود نجفی
- مدیریت پروژه: محمود نجفی
- نگارش-پیشنویس اصلی: محمود نجفی، مریم سلیمانی
- نگارش-بررسی و ویرایش: محمود نجفی، مریم سلیمانی
References
1. Ameri N, Najafi M. Structural relationships of emotional inadequacy and tendency to risky behaviors in adolescents: the mediating role of psychological flexibility. Journal of Psychology 2024; 2(28): 142-51. [Farsi]
2. Yang X, Fang Y, Wang Y, Liu S, Cai J, Li H, et al. Multidimensional stressors and depressive and anxiety symptoms in adolescents: A network analysis through simulations. Journal of Affective Disorders 2024; 347: 364-74.
3. Ramdhonee‐Dowlot K, Balloo K, Morgül E, Essau CA. Prevalence of anxiety and depression among children and adolescents in low‐and middle‐income Countries-A systematic review. Psychiatric research and Clinical Practice 2025; 7(4): 218-43.
4. Wang Z, Dou Y, Yang X, Guo X, Ma X, Zhou B, et al. Global, regional, and national burden of mental disorders among adolescents and young adults, 1990–2021: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021. Translational Psychiatry 2025; 15(1): 397.
5. WHO. International Classification of Diseases for Mortality and Morbidity Statistics (11th Revision). 2018.
6. Bazargan M, Dehghani A, Ramezani MA, Ramezani A. Prevalence of depression among Iranian children and adolescents: An updated systematic review and meta‐analysis. Health Science Reports 2023; 6(10): e1584.
7. Mohammadi MR, Ahmadi N, Khaleghi A, Mostafavi SA, Kamali K, Rahgozar M, et al. Prevalence and correlates of psychiatric disorders in a national survey of Iranian children and adolescents. Iranian Journal of Psychiatry 2019; 14(1): 1-15.
8. Gorman EL, Burke HH, Rubino LG, Vargas I, Haeffel GJ. Teasing apart the effect of depression specific and anxiety specific symptoms on academic outcomes. Klinicheskaia i spetsial'naia psikhologiia= Clinical Psychology and Special Education 2020; 9(3): 91-104.
9. Carneiro BD, Pozza DH, Costa-Pereira JT, Tavares I. Mindfulness in mental health and psychiatric disorders of children and adolescents: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Pediatric Reports 2025; 17(3): 59.
10. Ameri N, Najafi M. Modeling Readiness and Eagerness for Treatment based on Mindfulness with the Mediating Role of Decentralization and Feelings of Inferiority in Substance-Dependent Individuals Undergoing Methadone Maintenance Treatment. Quarterly Journal of Health Psychology 2026; 14(56): 95-114. [Farsi]
11. Fulambarkar N, Seo B, Testerman A, Rees M, Bausback K, Bunge E. Meta‐analysis on mindfulness‐based interventions for adolescents' stress, depression, and anxiety in school settings: A cautionary tale. Child and Adolescent Mental Health 2023; 28(2): 307-17.
12. Eivaznezhad Firouzsalari A, Narimani M, Basharpoor S, Mousavi SM. Effectiveness of the learning to BREATHE mindfulness curriculum on adolescent psychological outcomes: a systematic review. J Child Ment Health 2026; 12(4): 84-100. [Farsi]
13. Zimmer‐Gembeck MJ, Clear SJ, Campbell SM. Peer relationships and stress: Indirect associations of dispositional mindfulness with depression, anxiety and loneliness via ways of coping. Journal of Adolescence 2021; 93(1): 177-89.
14. Gu J, Strauss C, Bond R, Cavanagh K. How do mindfulness-based cognitive therapy and mindfulness-based stress reduction improve mental health and wellbeing? A systematic review and meta-analysis of mediation studies. Clinical Psychology Review 2015; 37: 1-12.
15. Michl LC, McLaughlin KA, Shepherd K, Nolen-Hoeksema S. Rumination as a mechanism linking stressful life events to symptoms of depression and anxiety: longitudinal evidence in early adolescents and adults. Journal of Abnormal Psychology 2013; 122(2): 339-52.
16. Nolen-Hoeksema S, Wisco BE, Lyubomirsky S. Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science 2008; 3(5): 400-24.
17. Ameri N, Najafi M, Babaei J. Structural Relationships of Intolerance of Uncertainty and Risky Behaviors in Adolescents: The Mediating Role of Decentering and Rumination. Journal of Psychological Studies 2026; 22(2): 93-108. [Farsi]
18. Ćavar Mišković F, Milas G. Mindfulness reduces adolescent depression through stress appraisal and cognitive reactivity: evidence from a four-wave longitudinal study. Medicina 2025; 61(7): 1154.
19. Wei S, Qin W, Yu Z, Cao Y, Li P. The effectiveness of mindfulness-based cognitive therapy on rumination and related psychological indicators: a systematic review and meta-analysis. BMC Psychology 2025; 13(1): 968.
20. Hilt LM, Swords CM, Webb CA. Randomized controlled trial of a mindfulness mobile application for ruminative adolescents. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology 2025: 54(1): 99-112.
21. Thorvaldsen S, Hansen KT, Forsberg JT. Children and adolescents weathering the storm: Resilience in the presence of bullying victimization, harassment, and pandemic lockdown in northern Norway. Scandinavian Journal of Psychology 2024; 65(4): 735-46.
22. Farchi MU, Peled-Avram M. The ART of resilience: a theoretical bridge across resilience perspectives. Frontiers in Psychology 2025; 16: 1556047.
23. Karimi S, Mottaghi S, Moradi A. The effectiveness of mindfulness-based therapy in improving resilience and reducing the clinical symptoms of adolescents with post-traumatic stress disorder due to sexual harassment: A single-subject study. Clinical Psychology Studies 2022; 13(46): 93-130. [Farsi]
24. Rahimpour S, Arefi M, Manshaii GR. The effectiveness of mixed method of time perspective and mindfulness education on resilience and wisdom. Positive psychology research 2021; 7(1): 35-52. [Farsi]
25. Luo S, Hu J, Zhang J, Mei Z, Tang Z, Luo S. The correlation between resilience and mental health of adolescents and young adults: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychiatry 2025; 16: 1536553.
26. Shi K, Feng G, Huang Q, Ye M, Cui H. Mindfulness and negative emotions among Chinese college students: chain mediation effect of rumination and resilience. Frontiers in Psychology 2023; 14: 1280663.
27. Tabachnick BG, Fidell LS, Ullman JB. Using multivariate statistics. Boston, MA: Pearson; 2007. p. 25-34.
28. Lovibond PF, Lovibond SH. The structure of negative emotional states: Comparison of the Depression Anxiety Stress Scales (DASS) with the Beck Depression and Anxiety Inventories. Behaviour Research and Therapy 1995; 33(3): 335-43.
29. Ameri N, Najafi M. The mediating role of psychological distress (stress, anxiety, and depression) in the relationship between experiential avoidance and obsessive-compulsive symptoms. Psychol Stud 2021; 17(4): 11-31. [Farsi]
30. Brown KW, West AM, Loverich TM, Biegel GM. Assessing adolescent mindfulness: validation of an adapted Mindful Attention Awareness Scale in adolescent normative and psychiatric populations. Psychological Assessment 2011; 23(4): 1023.
31. Mohsenabadi H, Shabani MJ, Zanjani Z. Factor structure and reliability of the mindfulness attention awareness scale for adolescents and the relationship between mindfulness and anxiety in adolescents. Iran J Psychiatry Behav Sci 2019; 13(1): e64097.
32. Nolen-Hoeksema S, Morrow J. A prospective study of depression and posttraumatic stress symptoms after a natural disaster: the 1989 Loma Prieta Earthquake. Journal of Personality and Social Psychology 1991; 61(1): 115.
33. Erdur-Baker Ö, Bugay A. The short version of ruminative response scale: reliability, validity and its relation to psychological symptoms. Procedia-Social and Behavioral Sciences 2010; 1(5): 2178-81.
34. Bagherinejad M, Salehi Fadardi J, Tabatabaei SM. The relationship between rumination and depression in a sample of Iranian university of students. Research in Clinical Psychology and Counseling 2010; 11(1): 21-38. [Farsi]
35. Connor KM, Davidson JRT. Development of a New Resilience Scale: The Connor–Davidson Resilience Scale (CDRISC). Depression and Anxiety 2003; 18(9): 76-82.
36. Mohammadi M. Factors influencing resiliency in at risk substance abusers. Dissertation for the degree of Doctorate of Philosophy in Clinical Psychology. Tehran: University of Welfare and Rehabilitation 2005; 44-84. [Farsi]
37. Blunch NJ. Introduction to structural equation modeling using IBM SPSS Statistics and EQS. London: SAGE Publications; 2015. p. 360.
38. Widhiarso W, Sumintono B. Examining response aberrance as a cause of outliers in statistical analysis. Personality and Individual Differences 2016; 98: 11-5.
39. Sanjari S, Tavan A, Abbasi H, Salajegheh A, Mohammadi Soliemani MR. Development and Psychometric Evaluation of the Tehran Adolescent Aggression Scale: A Mixed-Methods Study. Iran J Psychiatry Behav Sci 2025; 619(4): e153646.
2. Yang X, Fang Y, Wang Y, Liu S, Cai J, Li H, et al. Multidimensional stressors and depressive and anxiety symptoms in adolescents: A network analysis through simulations. Journal of Affective Disorders 2024; 347: 364-74.
3. Ramdhonee‐Dowlot K, Balloo K, Morgül E, Essau CA. Prevalence of anxiety and depression among children and adolescents in low‐and middle‐income Countries-A systematic review. Psychiatric research and Clinical Practice 2025; 7(4): 218-43.
4. Wang Z, Dou Y, Yang X, Guo X, Ma X, Zhou B, et al. Global, regional, and national burden of mental disorders among adolescents and young adults, 1990–2021: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021. Translational Psychiatry 2025; 15(1): 397.
5. WHO. International Classification of Diseases for Mortality and Morbidity Statistics (11th Revision). 2018.
6. Bazargan M, Dehghani A, Ramezani MA, Ramezani A. Prevalence of depression among Iranian children and adolescents: An updated systematic review and meta‐analysis. Health Science Reports 2023; 6(10): e1584.
7. Mohammadi MR, Ahmadi N, Khaleghi A, Mostafavi SA, Kamali K, Rahgozar M, et al. Prevalence and correlates of psychiatric disorders in a national survey of Iranian children and adolescents. Iranian Journal of Psychiatry 2019; 14(1): 1-15.
8. Gorman EL, Burke HH, Rubino LG, Vargas I, Haeffel GJ. Teasing apart the effect of depression specific and anxiety specific symptoms on academic outcomes. Klinicheskaia i spetsial'naia psikhologiia= Clinical Psychology and Special Education 2020; 9(3): 91-104.
9. Carneiro BD, Pozza DH, Costa-Pereira JT, Tavares I. Mindfulness in mental health and psychiatric disorders of children and adolescents: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Pediatric Reports 2025; 17(3): 59.
10. Ameri N, Najafi M. Modeling Readiness and Eagerness for Treatment based on Mindfulness with the Mediating Role of Decentralization and Feelings of Inferiority in Substance-Dependent Individuals Undergoing Methadone Maintenance Treatment. Quarterly Journal of Health Psychology 2026; 14(56): 95-114. [Farsi]
11. Fulambarkar N, Seo B, Testerman A, Rees M, Bausback K, Bunge E. Meta‐analysis on mindfulness‐based interventions for adolescents' stress, depression, and anxiety in school settings: A cautionary tale. Child and Adolescent Mental Health 2023; 28(2): 307-17.
12. Eivaznezhad Firouzsalari A, Narimani M, Basharpoor S, Mousavi SM. Effectiveness of the learning to BREATHE mindfulness curriculum on adolescent psychological outcomes: a systematic review. J Child Ment Health 2026; 12(4): 84-100. [Farsi]
13. Zimmer‐Gembeck MJ, Clear SJ, Campbell SM. Peer relationships and stress: Indirect associations of dispositional mindfulness with depression, anxiety and loneliness via ways of coping. Journal of Adolescence 2021; 93(1): 177-89.
14. Gu J, Strauss C, Bond R, Cavanagh K. How do mindfulness-based cognitive therapy and mindfulness-based stress reduction improve mental health and wellbeing? A systematic review and meta-analysis of mediation studies. Clinical Psychology Review 2015; 37: 1-12.
15. Michl LC, McLaughlin KA, Shepherd K, Nolen-Hoeksema S. Rumination as a mechanism linking stressful life events to symptoms of depression and anxiety: longitudinal evidence in early adolescents and adults. Journal of Abnormal Psychology 2013; 122(2): 339-52.
16. Nolen-Hoeksema S, Wisco BE, Lyubomirsky S. Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science 2008; 3(5): 400-24.
17. Ameri N, Najafi M, Babaei J. Structural Relationships of Intolerance of Uncertainty and Risky Behaviors in Adolescents: The Mediating Role of Decentering and Rumination. Journal of Psychological Studies 2026; 22(2): 93-108. [Farsi]
18. Ćavar Mišković F, Milas G. Mindfulness reduces adolescent depression through stress appraisal and cognitive reactivity: evidence from a four-wave longitudinal study. Medicina 2025; 61(7): 1154.
19. Wei S, Qin W, Yu Z, Cao Y, Li P. The effectiveness of mindfulness-based cognitive therapy on rumination and related psychological indicators: a systematic review and meta-analysis. BMC Psychology 2025; 13(1): 968.
20. Hilt LM, Swords CM, Webb CA. Randomized controlled trial of a mindfulness mobile application for ruminative adolescents. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology 2025: 54(1): 99-112.
21. Thorvaldsen S, Hansen KT, Forsberg JT. Children and adolescents weathering the storm: Resilience in the presence of bullying victimization, harassment, and pandemic lockdown in northern Norway. Scandinavian Journal of Psychology 2024; 65(4): 735-46.
22. Farchi MU, Peled-Avram M. The ART of resilience: a theoretical bridge across resilience perspectives. Frontiers in Psychology 2025; 16: 1556047.
23. Karimi S, Mottaghi S, Moradi A. The effectiveness of mindfulness-based therapy in improving resilience and reducing the clinical symptoms of adolescents with post-traumatic stress disorder due to sexual harassment: A single-subject study. Clinical Psychology Studies 2022; 13(46): 93-130. [Farsi]
24. Rahimpour S, Arefi M, Manshaii GR. The effectiveness of mixed method of time perspective and mindfulness education on resilience and wisdom. Positive psychology research 2021; 7(1): 35-52. [Farsi]
25. Luo S, Hu J, Zhang J, Mei Z, Tang Z, Luo S. The correlation between resilience and mental health of adolescents and young adults: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychiatry 2025; 16: 1536553.
26. Shi K, Feng G, Huang Q, Ye M, Cui H. Mindfulness and negative emotions among Chinese college students: chain mediation effect of rumination and resilience. Frontiers in Psychology 2023; 14: 1280663.
27. Tabachnick BG, Fidell LS, Ullman JB. Using multivariate statistics. Boston, MA: Pearson; 2007. p. 25-34.
28. Lovibond PF, Lovibond SH. The structure of negative emotional states: Comparison of the Depression Anxiety Stress Scales (DASS) with the Beck Depression and Anxiety Inventories. Behaviour Research and Therapy 1995; 33(3): 335-43.
29. Ameri N, Najafi M. The mediating role of psychological distress (stress, anxiety, and depression) in the relationship between experiential avoidance and obsessive-compulsive symptoms. Psychol Stud 2021; 17(4): 11-31. [Farsi]
30. Brown KW, West AM, Loverich TM, Biegel GM. Assessing adolescent mindfulness: validation of an adapted Mindful Attention Awareness Scale in adolescent normative and psychiatric populations. Psychological Assessment 2011; 23(4): 1023.
31. Mohsenabadi H, Shabani MJ, Zanjani Z. Factor structure and reliability of the mindfulness attention awareness scale for adolescents and the relationship between mindfulness and anxiety in adolescents. Iran J Psychiatry Behav Sci 2019; 13(1): e64097.
32. Nolen-Hoeksema S, Morrow J. A prospective study of depression and posttraumatic stress symptoms after a natural disaster: the 1989 Loma Prieta Earthquake. Journal of Personality and Social Psychology 1991; 61(1): 115.
33. Erdur-Baker Ö, Bugay A. The short version of ruminative response scale: reliability, validity and its relation to psychological symptoms. Procedia-Social and Behavioral Sciences 2010; 1(5): 2178-81.
34. Bagherinejad M, Salehi Fadardi J, Tabatabaei SM. The relationship between rumination and depression in a sample of Iranian university of students. Research in Clinical Psychology and Counseling 2010; 11(1): 21-38. [Farsi]
35. Connor KM, Davidson JRT. Development of a New Resilience Scale: The Connor–Davidson Resilience Scale (CDRISC). Depression and Anxiety 2003; 18(9): 76-82.
36. Mohammadi M. Factors influencing resiliency in at risk substance abusers. Dissertation for the degree of Doctorate of Philosophy in Clinical Psychology. Tehran: University of Welfare and Rehabilitation 2005; 44-84. [Farsi]
37. Blunch NJ. Introduction to structural equation modeling using IBM SPSS Statistics and EQS. London: SAGE Publications; 2015. p. 360.
38. Widhiarso W, Sumintono B. Examining response aberrance as a cause of outliers in statistical analysis. Personality and Individual Differences 2016; 98: 11-5.
39. Sanjari S, Tavan A, Abbasi H, Salajegheh A, Mohammadi Soliemani MR. Development and Psychometric Evaluation of the Tehran Adolescent Aggression Scale: A Mixed-Methods Study. Iran J Psychiatry Behav Sci 2025; 619(4): e153646.
[1]- کارشناسی ارشد روانشناسی، گروه روانشناسی بالینی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
[2]- (نویسنده مسئول) دانشیار، گروه روانشناسی بالینی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
تفن: 31533018-023، پست الکترونیکی: m_najafi@semnan.ac.ir
تفن: 31533018-023، پست الکترونیکی: m_najafi@semnan.ac.ir
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
روانپزشكي
دریافت: 1405/3/23 | پذیرش: 1405/6/28 | انتشار: 1405/8/28
دریافت: 1405/3/23 | پذیرش: 1405/6/28 | انتشار: 1405/8/28
فهرست منابع
1. Ameri N, Najafi M. Structural relationships of emotional inadequacy and tendency to risky behaviors in adolescents: the mediating role of psychological flexibility. Journal of Psychology 2024; 2(28): 142-51. [Farsi]
2. Yang X, Fang Y, Wang Y, Liu S, Cai J, Li H, et al. Multidimensional stressors and depressive and anxiety symptoms in adolescents: A network analysis through simulations. Journal of Affective Disorders 2024; 347: 364-74.
3. Ramdhonee‐Dowlot K, Balloo K, Morgül E, Essau CA. Prevalence of anxiety and depression among children and adolescents in low‐and middle‐income Countries-A systematic review. Psychiatric research and Clinical Practice 2025; 7(4): 218-43.
4. Wang Z, Dou Y, Yang X, Guo X, Ma X, Zhou B, et al. Global, regional, and national burden of mental disorders among adolescents and young adults, 1990–2021: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2021. Translational Psychiatry 2025; 15(1): 397.
5. WHO. International Classification of Diseases for Mortality and Morbidity Statistics (11th Revision). 2018.
6. Bazargan M, Dehghani A, Ramezani MA, Ramezani A. Prevalence of depression among Iranian children and adolescents: An updated systematic review and meta‐analysis. Health Science Reports 2023; 6(10): e1584.
7. Mohammadi MR, Ahmadi N, Khaleghi A, Mostafavi SA, Kamali K, Rahgozar M, et al. Prevalence and correlates of psychiatric disorders in a national survey of Iranian children and adolescents. Iranian Journal of Psychiatry 2019; 14(1): 1-15.
8. Gorman EL, Burke HH, Rubino LG, Vargas I, Haeffel GJ. Teasing apart the effect of depression specific and anxiety specific symptoms on academic outcomes. Klinicheskaia i spetsial'naia psikhologiia= Clinical Psychology and Special Education 2020; 9(3): 91-104.
9. Carneiro BD, Pozza DH, Costa-Pereira JT, Tavares I. Mindfulness in mental health and psychiatric disorders of children and adolescents: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Pediatric Reports 2025; 17(3): 59.
10. Ameri N, Najafi M. Modeling Readiness and Eagerness for Treatment based on Mindfulness with the Mediating Role of Decentralization and Feelings of Inferiority in Substance-Dependent Individuals Undergoing Methadone Maintenance Treatment. Quarterly Journal of Health Psychology 2026; 14(56): 95-114. [Farsi]
11. Fulambarkar N, Seo B, Testerman A, Rees M, Bausback K, Bunge E. Meta‐analysis on mindfulness‐based interventions for adolescents' stress, depression, and anxiety in school settings: A cautionary tale. Child and Adolescent Mental Health 2023; 28(2): 307-17.
12. Eivaznezhad Firouzsalari A, Narimani M, Basharpoor S, Mousavi SM. Effectiveness of the learning to BREATHE mindfulness curriculum on adolescent psychological outcomes: a systematic review. J Child Ment Health 2026; 12(4): 84-100. [Farsi]
13. Zimmer‐Gembeck MJ, Clear SJ, Campbell SM. Peer relationships and stress: Indirect associations of dispositional mindfulness with depression, anxiety and loneliness via ways of coping. Journal of Adolescence 2021; 93(1): 177-89.
14. Gu J, Strauss C, Bond R, Cavanagh K. How do mindfulness-based cognitive therapy and mindfulness-based stress reduction improve mental health and wellbeing? A systematic review and meta-analysis of mediation studies. Clinical Psychology Review 2015; 37: 1-12.
15. Michl LC, McLaughlin KA, Shepherd K, Nolen-Hoeksema S. Rumination as a mechanism linking stressful life events to symptoms of depression and anxiety: longitudinal evidence in early adolescents and adults. Journal of Abnormal Psychology 2013; 122(2): 339-52.
16. Nolen-Hoeksema S, Wisco BE, Lyubomirsky S. Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science 2008; 3(5): 400-24.
17. Ameri N, Najafi M, Babaei J. Structural Relationships of Intolerance of Uncertainty and Risky Behaviors in Adolescents: The Mediating Role of Decentering and Rumination. Journal of Psychological Studies 2026; 22(2): 93-108. [Farsi]
18. Ćavar Mišković F, Milas G. Mindfulness reduces adolescent depression through stress appraisal and cognitive reactivity: evidence from a four-wave longitudinal study. Medicina 2025; 61(7): 1154.
19. Wei S, Qin W, Yu Z, Cao Y, Li P. The effectiveness of mindfulness-based cognitive therapy on rumination and related psychological indicators: a systematic review and meta-analysis. BMC Psychology 2025; 13(1): 968.
20. Hilt LM, Swords CM, Webb CA. Randomized controlled trial of a mindfulness mobile application for ruminative adolescents. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology 2025: 54(1): 99-112.
21. Thorvaldsen S, Hansen KT, Forsberg JT. Children and adolescents weathering the storm: Resilience in the presence of bullying victimization, harassment, and pandemic lockdown in northern Norway. Scandinavian Journal of Psychology 2024; 65(4): 735-46.
22. Farchi MU, Peled-Avram M. The ART of resilience: a theoretical bridge across resilience perspectives. Frontiers in Psychology 2025; 16: 1556047.
23. Karimi S, Mottaghi S, Moradi A. The effectiveness of mindfulness-based therapy in improving resilience and reducing the clinical symptoms of adolescents with post-traumatic stress disorder due to sexual harassment: A single-subject study. Clinical Psychology Studies 2022; 13(46): 93-130. [Farsi]
24. Rahimpour S, Arefi M, Manshaii GR. The effectiveness of mixed method of time perspective and mindfulness education on resilience and wisdom. Positive psychology research 2021; 7(1): 35-52. [Farsi]
25. Luo S, Hu J, Zhang J, Mei Z, Tang Z, Luo S. The correlation between resilience and mental health of adolescents and young adults: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychiatry 2025; 16: 1536553.
26. Shi K, Feng G, Huang Q, Ye M, Cui H. Mindfulness and negative emotions among Chinese college students: chain mediation effect of rumination and resilience. Frontiers in Psychology 2023; 14: 1280663.
27. Tabachnick BG, Fidell LS, Ullman JB. Using multivariate statistics. Boston, MA: Pearson; 2007. p. 25-34.
28. Lovibond PF, Lovibond SH. The structure of negative emotional states: Comparison of the Depression Anxiety Stress Scales (DASS) with the Beck Depression and Anxiety Inventories. Behaviour Research and Therapy 1995; 33(3): 335-43.
29. Ameri N, Najafi M. The mediating role of psychological distress (stress, anxiety, and depression) in the relationship between experiential avoidance and obsessive-compulsive symptoms. Psychol Stud 2021; 17(4): 11-31. [Farsi]
30. Brown KW, West AM, Loverich TM, Biegel GM. Assessing adolescent mindfulness: validation of an adapted Mindful Attention Awareness Scale in adolescent normative and psychiatric populations. Psychological Assessment 2011; 23(4): 1023.
31. Mohsenabadi H, Shabani MJ, Zanjani Z. Factor structure and reliability of the mindfulness attention awareness scale for adolescents and the relationship between mindfulness and anxiety in adolescents. Iran J Psychiatry Behav Sci 2019; 13(1): e64097.
32. Nolen-Hoeksema S, Morrow J. A prospective study of depression and posttraumatic stress symptoms after a natural disaster: the 1989 Loma Prieta Earthquake. Journal of Personality and Social Psychology 1991; 61(1): 115.
33. Erdur-Baker Ö, Bugay A. The short version of ruminative response scale: reliability, validity and its relation to psychological symptoms. Procedia-Social and Behavioral Sciences 2010; 1(5): 2178-81.
34. Bagherinejad M, Salehi Fadardi J, Tabatabaei SM. The relationship between rumination and depression in a sample of Iranian university of students. Research in Clinical Psychology and Counseling 2010; 11(1): 21-38. [Farsi]
35. Connor KM, Davidson JRT. Development of a New Resilience Scale: The Connor–Davidson Resilience Scale (CDRISC). Depression and Anxiety 2003; 18(9): 76-82.
36. Mohammadi M. Factors influencing resiliency in at risk substance abusers. Dissertation for the degree of Doctorate of Philosophy in Clinical Psychology. Tehran: University of Welfare and Rehabilitation 2005; 44-84. [Farsi]
37. Blunch NJ. Introduction to structural equation modeling using IBM SPSS Statistics and EQS. London: SAGE Publications; 2015. p. 360.
38. Widhiarso W, Sumintono B. Examining response aberrance as a cause of outliers in statistical analysis. Personality and Individual Differences 2016; 98: 11-5.
39. Sanjari S, Tavan A, Abbasi H, Salajegheh A, Mohammadi Soliemani MR. Development and Psychometric Evaluation of the Tehran Adolescent Aggression Scale: A Mixed-Methods Study. Iran J Psychiatry Behav Sci 2025; 619(4): e153646.
40.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |